Geçici iskemik atak, halk arasındaki adıyla mini inme, beyni besleyen bir damarın kısa süreliğine tıkanıp sonra yeniden açılmasıdır. Belirtiler inmeyle aynıdır: yüzde kayma, kolda güçsüzlük, konuşma bozukluğu, görme kaybı. Farkı, kalıcı hasar bırakmadan geçmesidir.
Belirtiler genellikle dakikalar içinde, çoğu zaman bir saatten kısa sürede tamamen düzelir. Kişi rahatlar, "geçti" der ve hayatına devam eder. İşte tam bu noktada, tıbbın en pahalıya mal olan yanılgılarından biri yaşanır.
Geçmesi tehlikenin bittiği anlamına gelmez
Geçici iskemik atak geçiren kişilerde yakın gelecekte gerçek bir inme geçirme riski belirgin biçimde yüksektir ve bu risk ilk saatlerde ve ilk günlerde en fazladır. Yani en tehlikeli dönem, kişinin en rahat hissettiği dönemdir.
Bu nedenle geçici iskemik atak, "sonra bir doktora görünürüm" denilecek bir durum değildir. Acil değerlendirme gerektirir. Belirtiler geçmiş olsa bile 112'yi arayın ya da gecikmeden acile başvurun.
Belirtiler nelerdir?
İnme belirtileriyle aynıdır; tek fark süresidir. Ani başlayan şu bulgular:
- yüzün bir tarafında düşme, ağız kenarında kayma
- tek kolda ya da bacakta güçsüzlük, uyuşma
- konuşmada bozulma, kelime bulamama, söyleneni anlamama
- tek gözde perde iner gibi ani görme kaybı, kısa sürede düzelen
- çift görme
- ani denge kaybı, baş dönmesi, yürüyememe
- ani yutma güçlüğü
Tek gözde geçici görme kaybı özellikle dikkat çekicidir; sıklıkla boyundaki şah damarında darlığa işaret eder. Bu konuyu karotis darlığı yazımızda ele aldık.
Belirtileri tanımanın pratik yolunu FAST kuralı yazımızda anlattık.
Neden geçiyor?
Genellikle küçük bir pıhtı damarı geçici olarak tıkar, sonra parçalanır ya da ilerleyip dağılır. Kan akımı yeniden sağlanır ve belirtiler düzelir. Kalıcı hasar oluşmamıştır, ancak pıhtının geldiği kaynak hâlâ yerindedir.
Bu kaynak genellikle şunlardan biridir:
- Boyundaki şah damarında (karotis) daralmış bir plak ve üzerinden kopan parçacıklar
- Kalpte oluşan pıhtı, özellikle atriyal fibrilasyonu olanlarda; bağlantıyı AF ve inme riski yazımızda anlattık
- Beyin içindeki küçük damarların hastalığı
- Damar duvarının yırtılması (diseksiyon), özellikle genç hastalarda
Kaynak bulunup ele alınmazsa aynı olay tekrarlayabilir ve bu kez kalıcı olabilir. Değerlendirmenin amacı tam olarak budur: bir sonrakini önlemek.
Benzeyen ama farklı olan durumlar
Her geçici nörolojik belirti TIA değildir. Ayrım hekim tarafından yapılır, ancak sık karışanlar şunlardır:
- Auralı migren. Belirtiler genellikle dakikalar içinde yavaşça yayılır ve ardından baş ağrısı gelir; TIA'da başlangıç anidir.
- Nöbet sonrası geçici güçsüzlük.
- Kan şekeri düşüklüğü. Özellikle diyabet ilacı kullananlarda.
- Bayılma. Genellikle tüm vücudu etkiler, tek taraflı bulgu vermez.
- İç kulak kaynaklı baş dönmesi.
Bu ayrımı evde yapmaya çalışmayın. Yanlış tarafta hata yapmanın bedeli çok yüksektir.
Değerlendirmede ne yapılır?
Belirtiler geçmiş olsa bile şu değerlendirmeler yapılır:
- Beyin görüntülemesi. Tomografi ve gerektiğinde MR; küçük bir kalıcı hasar olup olmadığı ve kanama bulunup bulunmadığı araştırılır.
- Boyun damarlarının incelenmesi. Doppler ultrason ile karotis damarlarında darlık aranır.
- Kalp değerlendirmesi. EKG ve ekokardiyografi; kalpte pıhtı kaynağı olup olmadığına bakılır.
- Ritim takibi. Atriyal fibrilasyon aralıklı olabileceği için tek EKG yeterli olmayabilir; Holter ya da daha uzun kayıt gerekebilir. Ayrıntısı Holter yazımızda.
- Kan tahlilleri. Kan şekeri, kolesterol, böbrek fonksiyonları, kan sayımı.
- Tansiyon değerlendirmesi.
Sonrasında ne yapılır?
Tedavi tamamen bulunan nedene göre şekillenir:
- Pıhtı önleyici tedavi. Kaynağa göre farklı ilaç grupları kullanılır. Kalp kaynaklı pıhtıda kullanılan tedavi ile damar plağına bağlı olanda kullanılan tedavi aynı değildir; bu ayrım önemlidir.
- Kolesterol tedavisi. Genellikle hedefler sıkı tutulur.
- Tansiyon kontrolü. İnme önlemede en güçlü tek müdahaledir.
- Şah damarında ciddi darlık varsa girişim ya da cerrahi değerlendirilir.
- Atriyal fibrilasyon saptanırsa kan sulandırıcı tedavi gündeme gelir.
- Sigaranın bırakılması, kan şekeri kontrolü, düzenli hareket.
Bu yazıda ilaç adı ve doz verilmez; seçim tamamen kişiye özeldir ve hekiminize aittir. Başlanan ilaçları kendi başınıza kesmeyin; kesilmesi tekrar riskini belirgin biçimde artırır.
Acil durum: 112'yi arayın
- yüzde kayma, tek taraflı güçsüzlük veya uyuşma
- konuşmada ani bozulma, söyleneni anlayamama
- tek gözde ani görme kaybı ya da çift görme
- ani denge kaybı, yürüyememe
- ani başlayan, hayatınızın en şiddetli baş ağrısı
Belirtiler geçse bile arayın. Geçici iskemik atak, acil değerlendirme gerektiren bir durumdur.
Sık sorulan sorular
Belirtilerim tamamen geçti, yine de hastaneye gitmeli miyim?
Evet, gecikmeden. İnme riski geçici iskemik atağı izleyen ilk saatlerde ve günlerde en yüksektir. Bu dönemde başlanan tedavi, gerçek bir inmeyi önleyebilir.
Mini inme ile inme arasındaki fark ne?
Belirtiler aynıdır; fark kalıcı hasar olup olmamasıdır. Geçici iskemik atakta beyin dokusunda kalıcı hasar oluşmaz. Ancak altta yatan neden aynıdır ve tedavi edilmezse aynı olay kalıcı biçimde tekrarlayabilir.
Ne kadar sürerse TIA sayılır?
Çoğu atak dakikalar içinde, genellikle bir saatten kısa sürede düzelir. Ancak süreye bakarak karar vermeyin; belirtiler sürerken bunun geçici olup olmayacağı bilinemez. Her durumda 112 aranmalıdır.
Tansiyonum yüksekti, ondan olmuş olabilir mi?
Yüksek tansiyon inme için en önemli risk faktörüdür ancak "sadece tansiyondandır" deyip değerlendirmeyi atlamak doğru değildir. Pıhtı kaynağının araştırılması gerekir.
Tekrarlama riskini nasıl azaltırım?
Başlanan ilaçları düzenli kullanarak, tansiyon ve kolesterol hedeflerine ulaşarak, sigarayı bırakarak, kan şekerini kontrol altında tutarak ve saptanan bir darlık ya da ritim bozukluğu varsa tedavisini aksatmayarak.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Geçici nörolojik belirtilerin nedeni ancak muayene ve tetkiklerle belirlenebilir. Buradaki bilgilere dayanarak başvurmayı ertelemeyin, ilaç başlamayın veya kullandığınız ilacı bırakmayın.
Kaynaklar
- Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği, geçici iskemik atak ve inme önerileri
- European Stroke Organisation, geçici iskemik atak yönetimi kılavuzu
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklarda önleme kılavuzu