FAST Kuralı: İnme Belirtilerini 1 Dakikada Tanıma

İnme, beyni besleyen bir damarın tıkanması ya da yırtılmasıyla beyin dokusunun kansız kalmasıdır. Tedavisi olan, ancak tedavisinin bir zaman penceresi olan bir acildir. Damar tıkandıktan sonra geçen her dakikada milyonlarca beyin hücresi kaybedilir ve bu kayıp geri alınamaz.

Bu yüzden inmede en değerli beceri tanı koymak değil, tanımak ve hemen aramaktır. FAST kuralı tam olarak bunun için vardır: eğitimsiz bir kişinin bile bir dakikada uygulayabileceği bir kontrol listesi.

FAST kuralı nedir?

FAST, dört kelimenin baş harflerinden oluşur. Türkçede de aynı sırayla uygulanır.

F, Face: yüz

Kişiden gülümsemesini isteyin. Yüzün bir tarafı düşük mü kalıyor? Ağız kenarı bir yana kayıyor mu? Bir göz kapağı düşmüş mü? Gülümseme simetrik değilse bu bir uyarıdır.

A, Arm: kol

Her iki kolunu öne doğru kaldırıp havada tutmasını isteyin, avuç içleri yukarı baksın. Bir kol aşağı düşüyor mu ya da hiç kaldırılamıyor mu? Tek taraflı güç kaybı en tipik bulgulardan biridir. Aynı kontrol bacak için de yapılabilir.

S, Speech: konuşma

Basit bir cümleyi tekrar etmesini isteyin. Konuşması peltek ya da anlaşılmaz mı? Kelimeleri karıştırıyor mu, anlamsız cümleler mi kuruyor? Söylediklerinizi anlamıyor mu? Konuşmadaki ani bozulma tek başına yeterli bir alarmdır.

T, Time: zaman

Bu üçünden herhangi biri varsa zaman kaybetmeyin: 112. Ayrıca belirtilerin başladığı saati not edin; birazdan neden bu kadar önemli olduğunu anlatacağız.

FAST'in kaçırdıkları

FAST çok işe yarar ama her inmeyi yakalamaz. Beynin arka bölümünü besleyen damarların tıkanmasında belirtiler farklı olabilir ve bu vakalar sıklıkla gecikir. Aşağıdakiler de ani başladıysa inme belirtisi olabilir:

• Ani ve şiddetli baş dönmesi, denge kaybı, yürüyememe
• Çift görme ya da tek gözde ani görme kaybı
• Vücudun bir yarısında ani uyuşma ya da his kaybı
• Ani yutma güçlüğü
• Ani bilinç bulanıklığı, ne olduğunu anlayamama
• Hayatının en şiddetli baş ağrısı: ani başlayan, saniyeler içinde zirveye çıkan, daha önce hiç yaşanmamış bir baş ağrısı. Bu, beyin kanaması açısından özellikle önemlidir; ayrıntısı inme türleri yazımızda.

Ortak nokta şudur: ani başlangıç. Yavaş yavaş gelişen şikâyetler genellikle başka bir şeydir; saniyeler ya da dakikalar içinde ortaya çıkan nörolojik belirti, aksi kanıtlanana kadar inme demektir.

Belirtinin başladığı saat neden bu kadar kritik?

Çünkü tedavi kararı doğrudan buna bağlıdır. Tıkalı damarı açmaya yönelik tedaviler belirli bir zaman penceresi içinde uygulanabilir. Bu pencere geçtikten sonra aynı tedaviler yarar yerine zarar verebilir.

Bu nedenle acil serviste sorulacak ilk sorulardan biri şudur: "Kişiyi en son ne zaman normal hâlde gördünüz?"

• Mümkünse saat ve dakika olarak söyleyin.
• Bilmiyorsanız "en son ne zaman normaldi" bilgisini verin.
• Uykudan uyanınca fark edilen inmelerde başlangıç saati bilinmez. Bu durumda kişinin yatağa girdiği saat önemlidir; mutlaka söyleyin. Böyle vakalarda da tedavi mümkün olabilir, karar görüntülemeye göre verilir.

112 gelene kadar ne yapmalı, ne yapmamalı?

Yapılması gerekenler

• 112'yi arayın ve operatörün talimatlarına uyun.
• Kişiyi güvenli bir yere yatırın; başını hafifçe yükseltin.
• Bilinci kapalıysa ya da kusuyorsa yan yatırın; böylece kusmuk nefes borusuna kaçmaz.
• Sıkı kıyafetleri gevşetin.
• Yanında kalın, sakin bir sesle konuşun.
• Belirtilerin başladığı saati ve kullandığı ilaçları not edin; özellikle kan sulandırıcı kullanıp kullanmadığını.
• Şeker hastasıysa bunu ekibe söyleyin.

Kesinlikle yapılmaması gerekenler

• Ağızdan bir şey vermeyin. Su, ilaç, şeker, yiyecek hiçbiri. İnmede yutma refleksi bozulmuş olabilir ve verilen şey akciğere kaçabilir.
• İlaç vermeyin. Tansiyon ilacı, aspirin ya da başka bir şey. İnmenin türü henüz bilinmiyor; kanama varsa kan sulandırıcı vermek ölümcül olabilir.
• "Geçer mi" diye beklemeyin. Uyumasını, dinlenmesini beklemeyin.
• Kendi aracınızla hastaneye götürmeye çalışmayın. Ambulans yolda değerlendirme yapar ve hastayı inme tedavisi verebilen doğru merkeze götürür.
• Kolonya koklatmak, limon sıkmak, iğne batırmak gibi uygulamalar hiçbir işe yaramaz ve zaman kaybettirir.

Acil serviste ne olur?

İlk iş, inmenin tıkanma mı yoksa kanama mı olduğunu belirlemektir. Belirtiler ikisinde de aynı görünebilir; ayrım ancak beyin görüntülemesiyle yapılır. Bu nedenle hastaya öncelikli olarak beyin tomografisi çekilir.

Tıkanma saptanır ve zaman penceresi uygunsa pıhtıyı eritmeye ya da kateterle çıkarmaya yönelik tedaviler gündeme gelir. Kanama saptanırsa yaklaşım tamamen farklıdır. İki tablonun farkını ayrı bir yazıda ele aldık.