Kombine doğum kontrol hapları, içerdikleri östrojen nedeniyle kanın pıhtılaşma eğilimini bir miktar artırır. Bu bilinen ve kabul edilmiş bir etkidir. Ancak bu cümle tek başına yanıltıcıdır ve gereksiz korkuya yol açar.
Doğru okuma şudur: risk oransal olarak artar, ancak mutlak risk sağlıklı ve risk faktörü taşımayan genç kadınlarda düşük kalır. Karşılaştırma yapmak gerekirse, gebelik döneminde ve özellikle doğumdan sonraki haftalarda pıhtı riski, hap kullanımına göre belirgin biçimde daha yüksektir. Yani "hap riskli, gebelik güvenli" gibi bir denklem doğru değildir.
Asıl mesele, riskin herkeste aynı olmamasıdır. Kimlerde bu risk anlamlı biçimde yükseliyor, onu konuşalım.
Hepsi aynı değil
- Kombine haplar (östrojen ve progestin içerenler) pıhtı riskini artıran gruptur. İçerdikleri östrojen miktarı ve progestin türü riski etkiler.
- Yalnızca progestin içeren yöntemler ve rahim içi araçlar, pıhtı riski açısından genellikle daha güvenli kabul edilir. Bu, pıhtı riski yüksek olan kadınlarda önemli bir alternatiftir.
- Deri bandı ve vajinal halka gibi diğer kombine yöntemler de östrojen içerir; "hap değil" olmaları risksiz oldukları anlamına gelmez.
Hangi yöntemin size uygun olduğuna kadın hastalıkları hekiminiz karar verir. Bu yazıda ilaç adı ve doz verilmez.
Riski belirgin artıran durumlar
Sigara: en kritik başlık
Kombine doğum kontrol hapı kullanan ve sigara içen kadınlarda kalp krizi ve inme riski belirgin biçimde artar. Bu risk 35 yaş üstünde ve günlük sigara sayısı arttıkça daha da yükselir. Bu nedenle kılavuzlar, 35 yaş üstü sigara içen kadınlarda kombine hap kullanımını önermez.
Sigara içiyorsanız ve kombine hap kullanıyorsanız, bunu mutlaka hekiminize söyleyin. Kendi başınıza hapı kesmeyin; birlikte hem sigarayı bırakma hem de uygun yöntem planı yapılabilir.
Diğer risk artırıcı durumlar:
- Daha önce bacak damarında pıhtı ya da akciğer embolisi geçirmiş olmak.
- Ailede genç yaşta pıhtı öyküsü ya da bilinen kalıtsal pıhtılaşma bozukluğu.
- Auralı migren. Görme bozukluğu, ışık çakmaları gibi belirtilerle başlayan migreni olan kadınlarda kombine hap inme riski açısından uygun bulunmaz.
- Yüksek tansiyon.
- Obezite.
- Uzun süreli hareketsizlik: uzun uçak yolculukları, alçı, yatak istirahati.
- Yakın zamanda geçirilmiş ameliyat ya da planlanan büyük cerrahi.
- Doğum sonrası ilk haftalar. Bu dönemde pıhtı riski zaten yüksektir.
- Bazı kanser ve otoimmün hastalıklar.
Tansiyon: sessiz ama önemli etki
Kombine haplar bazı kadınlarda tansiyonu yükseltebilir. Bu yükselme genellikle hafiftir ve belirti vermez; bu yüzden fark edilmesi ancak ölçümle mümkündür.
- Hapa başlamadan önce tansiyonunuzun ölçülmüş olması gerekir.
- Kullanım sırasında belirli aralıklarla tekrar ölçülmelidir.
- Evde de ara ara ölçüp kaydetmeniz yararlıdır; doğru ölçüm kurallarını beyaz önlük hipertansiyonu yazımızda anlattık.
- Tansiyon yükseliyorsa yöntem değişikliği gündeme gelebilir; kararı hekiminiz verir.
Genç yaşta ortaya çıkan tansiyon yüksekliğinde doğum kontrol hapının bir neden olabileceğini genç yaşta hipertansiyon yazımızda da ele aldık.
Pıhtı belirtileri: bunları ezberleyin
Pıhtı iki farklı yerde belirti verir ve ikisi de acildir.
Bacak damarında pıhtı
- genellikle tek bacakta şişlik
- baldırda ağrı, gerginlik, kramp benzeri his
- bölgede sıcaklık artışı, kızarıklık ya da renk değişikliği
Akciğer embolisi
- ani başlayan nefes darlığı
- derin nefes alınca artan göğüs ağrısı
- açıklanamayan hızlı nabız
- öksürükle kan gelmesi
- bayılma ya da bayılacak gibi olma
Uzun yolculuklarda riski azaltmak için düzenli aralıklarla ayağa kalkmak, bacak hareketleri yapmak ve yeterli sıvı almak yararlıdır. Ameliyat planlanıyorsa doğum kontrol hapı kullandığınızı cerrahınıza mutlaka söyleyin.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- tek bacakta ani şişlik, ağrı, sıcaklık ve renk değişikliği
- ani başlayan nefes darlığı; nefes alırken artan göğüs ağrısı
- öksürükle kan gelmesi
- bayılma veya bayılacak gibi olma
- baskı tarzında göğüs ağrısı
- yüzde kayma, tek taraflı güçsüzlük, konuşma bozukluğu, görmede ani bozulma
- daha önce olmayan, ani başlayan ve şiddetli baş ağrısı
Acil serviste doğum kontrol hapı kullandığınızı mutlaka söyleyin; bu bilgi tanıyı doğrudan etkiler.
Sık sorulan sorular
Doğum kontrol hapı kullanmayı bırakmalı mıyım?
Bu yazıya dayanarak bırakmayın. Ani kesme istenmeyen gebeliğe yol açabilir ve gebelik pıhtı riski açısından hap kullanımından daha risklidir. Endişeniz varsa hekiminize başvurun; gerekirse daha uygun bir yönteme geçilir.
Yıllardır kullanıyorum, sorun çıkmadı. Risk azalır mı?
Pıhtı riski en çok kullanımın ilk aylarında ve ara verip yeniden başlandığında belirgindir. Uzun süredir sorunsuz kullanıyor olmanız iyi bir işarettir, ancak yeni ortaya çıkan risk faktörleri (yaş, kilo, sigara, tansiyon) tabloyu değiştirebilir. Bu yüzden düzenli kontrol gerekir.
Migrenim var, kullanabilir miyim?
Migrenin türü belirleyicidir. Görme bozukluğu veya benzeri belirtilerle başlayan auralı migreni olanlarda kombine hap uygun bulunmaz. Aurasız migrende değerlendirme yaşınıza ve diğer risk faktörlerinize göre yapılır. Migren tipinizi hekiminize mutlaka söyleyin.
Ameliyat olacağım, hapı kesmeli miyim?
Bu karar cerrahınız ve kadın hastalıkları hekiminiz tarafından birlikte verilir; ameliyatın türüne ve hareketsiz kalacağınız süreye bağlıdır. Kendiniz karar vermeyin ama ameliyat öncesi mutlaka bildirin.
Sigarayı azaltsam yeterli olur mu?
Azaltmak faydalıdır ancak riski ortadan kaldırmaz. Kombine hap kullanan bir kadında sigaranın tamamen bırakılması hedeflenir. Bırakamıyorsanız bu, yöntem değişikliğini konuşmanız için bir nedendir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Doğum kontrol yöntemi seçimi kişiye özeldir ve kadın hastalıkları hekiminizin kararıdır. Buradaki bilgilere dayanarak kullandığınız yöntemi kendi başınıza bırakmayın.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü, kontraseptif kullanımı için tıbbi uygunluk ölçütleri
- Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği, kontrasepsiyon önerileri
- European Society of Cardiology, gebelik ve kardiyovasküler hastalıklar kılavuzu
- European Society of Cardiology, akut pulmoner emboli kılavuzu