Kardiyolojide, tek bir değişiklikle bu kadar hızlı ve bu kadar büyük kazanç sağlayan başka bir başlık yoktur. Sigarayı bırakmanın kalp üzerindeki etkisi, çoğu ilacın etkisinden büyüktür ve ilk saatlerde başlar.
Bu yazıda kazancın hangi sürede ne kadar olduğunu ve bırakma sürecinde en çok sorulan soruları ele alıyoruz.
Sigara kalbe ne yapıyor?
- Damar iç yüzeyini bozar, damarın gevşeme yeteneğini azaltır.
- Kanı pıhtılaşmaya daha yatkın hâle getirir. Kalp krizinin en yakın tetikleyicisi budur.
- Nabzı ve tansiyonu yükseltir, kalbin oksijen ihtiyacını artırır.
- Kandaki oksijen taşıma kapasitesini düşürür.
- Koruyucu kolesterolü azaltır.
- Damar sertliği plaklarının oluşumunu hızlandırır ve çatlamasını kolaylaştırır.
- Bacak damarlarını daraltır, yürürken ağrıya yol açar.
- Ritim bozukluğu riskini artırır.
Az içmek de zararlıdır. Riskin büyük bölümü ilk birkaç sigarayla ortaya çıkar; günde birkaç tane içmek güvenli bir düzey oluşturmaz.
Bıraktıktan sonra ne oluyor?
Süreler kişiden kişiye değişmekle birlikte genel seyir şöyledir:
- İlk saatler. Nabız ve tansiyon düşmeye başlar. Kandaki karbonmonoksit düzeyi azalır, oksijen taşıma kapasitesi düzelir.
- İlk günler. Tat ve koku duyusu geri gelmeye başlar. Nikotin isteği en yoğun olduğu dönemdir; genellikle birkaç gün içinde tepe yapıp azalır.
- İlk haftalar. Dolaşım düzelir, yürüme mesafesi artar. Akciğerin temizlenme işlevi toparlanmaya başlar; bu dönemde geçici olarak öksürük artabilir.
- Aylar içinde. Nefes darlığı azalır, efor kapasitesi belirgin biçimde artar.
- Yıllar içinde. Kalp krizi riski, hiç içmemiş kişilerinkine doğru kademeli olarak yaklaşır. İnme ve bacak damar hastalığı riski de azalır.
Önemli bir nokta: yaş ne olursa olsun ve ne kadar uzun süredir içiliyor olursa olsun, bırakmanın kazancı vardır. Kalp krizi geçirmiş kişilerde bırakmak, tekrarlama riskini belirgin biçimde azaltır; kalp krizi sonrası yazımızda bunu ele aldık.
Bırakmayı kolaylaştıran yollar
- Bir tarih belirleyin. Belirsiz bir "yakında" yerine somut bir gün seçmek başarıyı artırır.
- Tetikleyicilerinizi tanıyın. Kahve, çay, telefon konuşmaları, araç kullanmak, yemek sonrası. Bu anlar için önceden bir alternatif belirleyin.
- Ortamı hazırlayın. Evde ve arabada sigara, çakmak ve kül tablası bırakmayın.
- Destek alın. Sigara bırakma polikliniklerinden ve ücretsiz danışma hatlarından yararlanabilirsiniz. Destekle bırakma olasılığı, tek başına denemeye göre belirgin biçimde yüksektir.
- İlaç ve nikotin desteği. Uygun hastalarda hekim tarafından değerlendirilir. Kalp hastalığınız varsa bunu hekiminize söyleyin; seçim buna göre yapılır. Bu yazıda ilaç adı ve doz verilmez.
- İlk günleri planlayın. Yoğun istek dalgaları birkaç dakika sürer. Su içmek, kısa bir yürüyüş ya da elin meşgul edilmesi bu dalgayı geçirmeye yeter.
- Bir kez içtiyseniz pes etmeyin. Çoğu kişi birkaç denemeden sonra bırakır. Her deneme, bir sonrakinin başarı şansını artırır.
Sık sorulan iki endişe
Kilo alırım diye korkuyorum. Bırakanların bir bölümünde mütevazı bir kilo artışı olur. Ancak kalp açısından bakıldığında bu artış, sigaranın zararının yanında çok küçük kalır. Sigarayı bırakmanın kazancı, alınan birkaç kilonun getirdiği riskten kat kat büyüktür. Yine de bu dönemde beslenmeye ve harekete dikkat etmek, artışı sınırlar.
Elektronik sigara ve ısıtılmış tütün güvenli mi? Bunlar zararsız değildir ve kalp üzerindeki uzun dönem etkileri hâlâ araştırılmaktadır. Nikotin içerdikleri için bağımlılığı sürdürürler. Bırakma aracı olarak kullanılacaksa bu, hekim değerlendirmesiyle ve geçici olarak planlanmalıdır. Ayrıca ikisini birlikte kullanmak, yani hem sigara hem elektronik ürün, en istenmeyen durumdur.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- göğsün ortasında baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
- ani başlayan nefes darlığı
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
Sık sorulan sorular
Yaşım ilerledi, bırakmanın anlamı var mı?
Kesinlikle var. İleri yaşta bırakanlarda da tansiyon, dolaşım ve efor kapasitesinde düzelme görülür; kalp krizi ve inme riski azalır. Kazanç için geç kalınmış bir yaş yoktur.
Azaltmak yeterli olur mu?
Azaltmak, bırakmanın yerini tutmaz. Riskin önemli bir kısmı düşük sayıda sigarada bile oluşur. Azaltmak bir ara basamak olarak kullanılabilir, ancak hedef tamamen bırakmak olmalıdır.
Stent takıldı, sigarayı bırakmak fark eder mi?
Çok fark eder. Sigara, stent içinde ve diğer damarlarda yeniden daralma riskini artırır. Bırakmak, işlemin uzun dönem başarısını doğrudan etkiler. Ayrıntısı stent sonrası yaşam yazımızda.
Bırakınca öksürüğüm arttı, kötü bir işaret mi?
Genellikle hayır. Solunum yollarındaki temizleme mekanizması yeniden çalışmaya başladığında geçici olarak öksürük artabilir. Ancak öksürük uzun sürüyorsa, kanlı balgam ya da kilo kaybı eşlik ediyorsa hekiminize başvurun.
Nikotin bandı kalbe zarar verir mi?
Nikotin replasman ürünleri, sigara içmeye göre çok daha az zararlıdır ve kalp hastalarında da uygun görüldüğünde kullanılabilir. Ancak yeni kalp krizi geçirmiş ya da ritim sorunu olan hastalarda karar hekime aittir. Kullanmadan önce sorun.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Sigara bırakma tedavisinde kullanılan ilaçlar reçeteyle verilir ve kalp durumunuza göre seçilir. Burada bilinçli olarak ilaç adı ve doz verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu
- Dünya Sağlık Örgütü, tütün kontrolü raporları
- T.C. Sağlık Bakanlığı, sigara bırakma tedavi rehberi