Soğuğa çıkınca parmakların önce bembeyaz olması, sonra morarması, ısındıkça kızarıp karıncalanması. Bu tabloya Raynaud fenomeni denir ve sanıldığından yaygındır. Çoğu kişide zararsızdır; bir bölümünde ise altta yatan bir hastalığın ilk işaretidir.
Bu yazı, iki tipin ayrımını, ne zaman araştırma gerektiğini ve günlük hayatta neler yapılabileceğini anlatır.
Ne oluyor?
Soğukta vücut, ısı kaybını azaltmak için el ve ayak uçlarındaki küçük damarları daraltır. Bu normal bir tepkidir. Raynaud fenomeninde ise bu tepki aşırıya kaçar: damarlar gereğinden fazla ve gereğinden uzun süre kasılır.
Klasik tablo üç renk değişikliğiyle tarif edilir:
- Beyazlaşma. Damarlar kasılır, kan gitmez.
- Morarma. Kalan az kandaki oksijen tükenir.
- Kızarma. Damarlar açılır, kan aniden geri döner. Bu aşamada karıncalanma ve zonklama olur.
Her hastada üç renk birden görülmez. En sık el parmaklarını tutar; ayak parmakları, burun ucu ve kulakları da etkileyebilir.
İki tip: birincil ve ikincil
Birincil tip. Altta yatan bir hastalık yoktur; en sık görülen biçimdir. Özellikleri:
- genellikle genç yaşta başlar
- kadınlarda daha sıktır
- her iki eli simetrik tutar
- ataklar arasında parmaklar tamamen normaldir
- yara ve doku hasarı yapmaz
- ailede benzer öykü olabilir
İkincil tip. Altta bir hastalık vardır ve bu tip daha dikkatli ele alınır. Uyarıcı özellikleri:
- ileri yaşta başlaması
- tek elde ya da asimetrik olması
- parmak uçlarında yara ya da çukurlaşma
- atakların şiddetli ve uzun sürmesi
- eklem ağrısı, döküntü, ağız ve göz kuruluğu, yutma güçlüğü gibi belirtilerin eşlik etmesi
- tırnak dibindeki kılcal damarlarda değişiklik saptanması
Altta yatabilecek durumlar
- Bağ dokusu hastalıkları. Skleroderma, lupus ve benzerleri; otoimmün hastalıklar yazımız.
- Bazı ilaçlar. Kullandığınız her şeyi hekiminize bildirin.
- Tiroid bezinin yavaş çalışması.
- Damar hastalıkları. Özellikle tek taraflı tabloda araştırılır.
- Titreşimli alet kullanımı. Meslek öyküsü önemlidir.
- Sigara. Tabloyu belirgin biçimde ağırlaştırır.
- Bazı kan hastalıkları.
Değerlendirme
- Ayrıntılı öykü. Başlangıç yaşı, simetri, tetikleyiciler, eşlik eden belirtiler.
- Muayene. Nabızlar, cilt bulguları, parmak uçları.
- Tırnak dibi kılcal damar incelemesi. Basit bir büyüteçle yapılabilen bu inceleme, iki tipin ayrımında değerlidir.
- Kan testleri. Bağ dokusu hastalıklarına yönelik testler ve tiroid.
- Gerekirse damar incelemesi. Tek taraflı ya da atipik tablolarda.
Günlük hayatta yapılabilecekler
- Bütün vücudu sıcak tutun. Yalnızca elleri değil; gövde üşüdüğünde vücut el uçlarına giden kanı azaltır.
- Katmanlı giyinin. Tek kalın kat yerine birkaç ince kat daha etkilidir.
- Eldiven yerine tek parmaklı eldiven tercih edin. Parmaklar birbirini ısıtır.
- Buzdolabından bir şey alırken eldiven kullanın. Ani soğuk teması sık bir tetikleyicidir.
- Sigarayı bırakın. Nikotin damarları daraltır ve atakları artırır; bırakma yazımız.
- Kafeini azaltın.
- Stresi yönetin. Duygusal stres soğuk kadar güçlü bir tetikleyicidir; stres ve kalp yazımız.
- Atak sırasında elleri ılık suya tutun. Sıcak değil, ılık. Ovmak ya da masaj yapmak zarar verebilir.
- Titreşimli aletlerden kaçının.
- Ellerinizi yaralanmalardan koruyun. Küçük kesikler bile geç iyileşebilir.
Yakınmalar günlük hayatı belirgin biçimde etkiliyorsa ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Bu yazıda bilinçli olarak ilaç adı ve doz verilmemiştir; karar hekiminize aittir.
Hekime başvurun
Aşağıdakilerden biri varsa araştırma gerekir:
- parmak uçlarında yara, çukurlaşma ya da iyileşmeyen çatlak
- atakların tek elde ya da asimetrik olması
- ileri yaşta yeni başlaması
- eklem ağrısı, döküntü ya da ağız ve göz kuruluğunun eşlik etmesi
- yutma güçlüğü ya da nefes darlığı
- atakların giderek şiddetlenmesi ve uzaması
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- bir el ya da ayakta ani başlayan şiddetli ağrı, solukluk ve soğukluk
- parmaklarda ani ve geçmeyen kararma
- bir kolda ya da bacakta ani güçsüzlük ve uyuşma
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
- göğüste baskı tarzında ağrı
Renk değişikliği ısınmayla düzelmiyorsa ve saatlerdir sürüyorsa beklemeyin.
Sık sorulan sorular
Ellerim hep üşüyor, Raynaud mudur?
Hayır, mutlaka değil. Ellerin üşümesi çok yaygındır ve genellikle basit bir dolaşım özelliğidir. Raynaud fenomeninde ayırt edici olan, belirgin renk değişikliğinin keskin sınırlarla ortaya çıkmasıdır: parmak bir anda bembeyaz olur.
Bu bir kalp hastalığı mı?
Hayır. Raynaud fenomeni, el ve ayak uçlarındaki küçük damarların aşırı tepkisidir; kalp hastalığı göstergesi değildir. Ancak ikincil tipte altta yatan bazı hastalıklar kalbi de etkileyebilir; bu yüzden ayrım önemlidir.
Atak sırasında ne yapmalıyım?
Sıcak bir ortama geçin, elleri koltuk altına alarak ısıtın ya da ılık suya tutun. Sıcak su kullanmayın; hissizleşen parmakta yanık riski vardır. Ovmak ve masaj yapmak da zarar verebilir. Kollarınızı yavaşça hareket ettirmek dolaşımı artırabilir.
Geçer mi?
Birincil tipte ataklar yıllar içinde hafifleyebilir ve korunma önlemleriyle günlük hayatı etkilemeyecek düzeye inebilir. İkincil tipte seyir, altta yatan hastalığın seyrine bağlıdır. Bu yüzden ayrımın yapılması önemlidir.
İlaçlarım tetikliyor olabilir mi?
Bazı ilaçların Raynaud ataklarını tetikleyebildiği ya da şiddetlendirebildiği bilinir. Bu nedenle kullandığınız tüm ilaçları, reçetesiz aldıklarınız ve takviyeler dahil hekiminize bildirin. Kendi kararınızla ilaç kesmeyin.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Ayrım ve tedavi kararları hekiminize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, periferik arter ve aort hastalıkları kılavuzu
- European League Against Rheumatism, sistemik skleroz tedavi önerileri
- Türkiye Romatoloji Derneği, bağ dokusu hastalıkları uzlaşı raporu