Yürürken baldırda başlayan, durunca birkaç dakika içinde geçen ağrı. Bu tarif çoğu zaman "yaş işte" ya da "bel fıtığı" diye geçiştirilir. Oysa son derece karakteristiktir ve genellikle tek bir anlama gelir: bacak atardamarlarında darlık.
Bu tablonun önemi yalnızca bacakla sınırlı değildir. Bacak damarında daralma olan bir kişide, kalp ve beyin damarlarında da benzer sürecin işlemesi olasıdır. Bu yüzden bu tanı, bütün vücudu ilgilendiren bir uyarıdır.
Ağrının tarifi neden bu kadar önemli?
Damar kaynaklı bacak ağrısının üç ayırt edici özelliği vardır:
- Yürümekle başlar. İstirahatte yoktur.
- Genellikle aynı mesafede başlar. Örneğin her seferinde yaklaşık iki yüz metrede.
- Durunca birkaç dakika içinde geçer. Oturmak gerekmez, ayakta durmak yeterlidir.
Bu üçü bir aradaysa akla ilk gelmesi gereken tanı budur. Ağrı en sık baldırda hissedilir, ancak uyluk ve kalçada da olabilir. Yokuş çıkarken ve hızlı yürürken daha erken başlar.
Ayırıcı tanıda bel kaynaklı ağrılar önemlidir. Bel fıtığına bağlı ağrı genellikle öne eğilmekle ya da oturmakla rahatlar ve ayakta durmakla geçmez.
Diğer belirtiler
- Bacakta ve ayakta soğukluk. Genellikle tek taraflı belirgindir.
- Ayak renginde değişiklik. Solukluk ya da yukarı kaldırınca beyazlaşma.
- Tırnaklarda kalınlaşma ve yavaş uzama.
- Bacakta kıl kaybı.
- Cildin incelmesi ve parlaklaşması.
- Yavaş iyileşen ya da iyileşmeyen yaralar.
- Ayak nabızlarının zayıflaması. Muayenede saptanır.
İleri evrede ağrı istirahatte de olur; özellikle geceleri yatarken artar ve hasta bacağını yataktan sarkıtınca rahatlar. Bu, ileri darlığın işaretidir ve acil değerlendirme gerektirir.
Riski artıran durumlar
- Sigara. Bu hastalıkta en güçlü tek etkendir.
- Diyabet. Hem damarı hem siniri etkiler; diyabetik ayak yazımız.
- Yüksek tansiyon.
- Yüksek kolesterol.
- İleri yaş.
- Böbrek hastalığı.
- Ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü.
Tanı
- Öykü ve muayene. Ayak nabızlarının değerlendirilmesi tanının temelidir.
- Ayak bileği kol basınç oranı. Basit, ağrısız ve ucuz bir ölçümdür; kolda ve ayak bileğinde ölçülen basınçlar karşılaştırılır. İlk basamak testtir.
- Renkli Doppler ultrason. Darlığın yerini ve derecesini gösterir.
- Yürüme testi. Ağrısız yürüme mesafesinin ölçülmesi.
- İleri görüntüleme. Girişim planlanıyorsa damar haritası çıkarılır.
- Kalp ve boyun damarlarının değerlendirilmesi. Bu tanı konduğunda diğer damar alanları da gözden geçirilir; karotis darlığı yazımız.
Tedavi
Tedavinin iki hedefi vardır: yürüme mesafesini artırmak ve kalp krizi ile inme riskini azaltmak. İkincisi çoğu zaman daha önemlidir.
- Sigaranın bırakılması. Bu hastalıkta yapılabilecek en etkili tek şeydir. Bırakılmadığında diğer tedavilerin başarısı belirgin biçimde düşer; bırakma yazımız.
- Gözetimli yürüyüş programı. Şaşırtıcı gelebilir, ancak ağrıya rağmen düzenli yürümek yürüme mesafesini belirgin biçimde artırır. Program genellikle şöyledir: ağrı başlayana kadar yürü, dur, geçince devam et. Bunu haftaya yayarak tekrarla.
- Kolesterol tedavisi. Bu grupta standarttır.
- Tansiyon ve şeker kontrolü.
- Pıhtı önleyici tedavi. Hekiminizin kararına göre.
- Ayak bakımı. Özellikle diyabetlilerde kritik önemdedir: günlük ayak kontrolü, uygun ayakkabı, çıplak ayakla yürümemek.
- Girişimsel tedavi. Balon, stent ya da bypass; yürüme mesafesi çok kısıtlıysa, istirahatte ağrı varsa ya da yara gelişmişse gündeme gelir. Balon anjiyoplasti yazımız.
Aynı gün başvurun
Aşağıdakilerden biri varsa bekletmeyin:
- istirahatte de süren ayak ağrısı, özellikle geceleri artıyorsa
- ayakta ya da parmaklarda iyileşmeyen yara
- ayakta renk değişikliği, morarma ya da kararma
- yürüme mesafenizin kısa sürede belirgin biçimde azalması
- ayakta kötü kokulu akıntı ya da şişlik
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- bacakta ani başlayan şiddetli ağrı, solukluk ve soğukluk
- bacakta ani uyuşma ve hareket edememe
- ayakta ani morarma ve kararma
- birkaç dakikadan uzun süren, baskı tarzında göğüs ağrısı
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
Bacakta ani başlayan soğukluk ve solukluk, damarın aniden tıkandığını gösterebilir ve saatler içinde müdahale gerektirir.
Sık sorulan sorular
Ağrıya rağmen yürümek zarar verir mi?
Hayır. Bu hastalıkta gözetimli yürüyüş programı tedavinin bir parçasıdır ve yürüme mesafesini artırdığı gösterilmiştir. Kural şudur: ağrı başlayınca dur, geçince devam et. Ancak istirahatte ağrınız ya da yaranız varsa program farklı planlanır; hekiminize sorun.
Bel fıtığı mı, damar mı?
Damar kaynaklı ağrı belirli bir mesafede başlar ve ayakta durarak birkaç dakikada geçer. Bel kaynaklı ağrı ise genellikle oturmakla ya da öne eğilmekle rahatlar ve ayakta durunca geçmez. Kesin ayrım muayene ve testlerle yapılır.
Bu hastalık varsa kalbim de risk altında mı?
Evet, bu önemli bir noktadır. Bacak atardamarında darlık olan kişilerde kalp ve beyin damarlarında da benzer sürecin işlemesi olasıdır. Bu yüzden tanı konduğunda kalp risk değerlendirmesi yapılır ve koruyucu tedaviler başlanır.
Stent takılırsa sorun tamamen çözülür mü?
Girişim, daralan bölgedeki akışı düzeltir ve yakınmaları azaltır. Ancak altta yatan damar sertliği süreci devam eder; sigara, kolesterol, tansiyon ve şeker kontrol edilmezse darlık tekrarlayabilir. Bu yüzden girişim tedavinin sonu değil, bir parçasıdır.
Diyabetim var, ne fark ediyor?
Diyabette sinirler de etkilendiği için ağrı hissedilmeyebilir ve hastalık sessiz ilerler. Ayrıca yara iyileşmesi zorlaşır. Bu nedenle diyabetlilerde günlük ayak kontrolü ve düzenli muayene ayrıca önemlidir; diyabetik ayak yazımıza bakın.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararları hekiminize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, periferik arter ve aort hastalıkları kılavuzu
- European Society for Vascular Surgery, alt ekstremite arter hastalığı kılavuzu
- Ulusal Vasküler ve Endovasküler Cerrahi Derneği, periferik arter hastalığı uzlaşı raporu