Diyabetik ayak, tek bir nedene bağlı değildir. Genellikle iki sorunun aynı ayakta buluşmasıyla ortaya çıkar: sinirlerin hasar görmesi ve bacak damarlarının daralması. Biri yaralanmayı fark etmenizi engeller, diğeri yaranın iyileşmesini zorlaştırır.
Bu ikisi bir aradayken küçük bir sürtünme yarası bile hızla büyüyebilir. İyi haber: her iki mekanizma da erken dönemde tespit edilebilir ve büyük ölçüde önlenebilir.
Birinci mekanizma: sinir hasarı
Uzun süreli yüksek kan şekeri, en uzun sinirleri en önce etkiler. Bu yüzden belirtiler parmak uçlarından başlar ve yukarı doğru ilerler.
- uyuşma, karıncalanma, iğnelenme
- geceleri artan yanma hissi
- sıcağı ve soğuğu ayırt etmekte zorlanma
- ayakta his azalması, yani acıyı hissedememe
- ayak şeklinin ve basınç noktalarının değişmesi, nasır oluşumu
- terlemenin azalmasıyla derinin kuruyup çatlaması
En tehlikelisi his kaybıdır. Dar bir ayakkabı, ayakkabının içine kaçmış küçük bir taş ya da sıcak su torbası fark edilmeden yara açabilir. Aynı sinir hasarı kalpte de ağrı uyarısını körelttiği için, ayaktaki his kaybı olan kişilerde sessiz kalp krizi riski de artar.
İkinci mekanizma: damar tıkanıklığı
Diyabet, kalp damarları gibi bacak damarlarında da daralma yapar. Buna periferik arter hastalığı denir. Diyabetlilerde tutulum genellikle diz altındaki ince damarlarda yoğunlaşır ve daha yaygındır.
Belirtiler:
- Yürürken baldırda kramp ya da ağrı, durunca geçmesi
- dinlenirken bile ayakta ağrı, özellikle geceleri
- ayakların sürekli soğuk olması, renginin solması ya da morarması
- bacaklarda kılların dökülmesi, derinin incelip parlaklaşması
- tırnakların kalınlaşması ve yavaş uzaması
- haftalardır iyileşmeyen bir yara
Ancak sinir hasarı olan kişilerde bu ağrılar hissedilmeyebilir. Bu yüzden diyabetlilerde damar tıkanıklığı çoğu zaman ağrıyla değil, iyileşmeyen bir yarayla ortaya çıkar.
Nasıl değerlendirilir?
- ayak nabızlarının elle muayenesi
- kol ve ayak bileği tansiyonlarının oranlanması, basit ve ağrısız bir testtir
- damar Doppler ultrasonu
- gerektiğinde ileri görüntüleme ve damar girişimi değerlendirmesi
Bacak damarlarında ciddi darlık bulunması, aynı kişide kalp ve boyun damarlarında da darlık olabileceğinin güçlü bir işaretidir. Bu nedenle değerlendirme genellikle yalnızca bacakla sınırlı kalmaz; karotis darlığı yazımızda boyun damarı boyutunu anlattık.
Günlük ayak bakımı
Aşağıdaki alışkanlıklar, diyabetik ayak yaralarının büyük bölümünü önler:
- Her gün ayaklarınıza bakın. Parmak aralarını ve tabanı da kontrol edin. Tabanı göremiyorsanız yere ayna koyun ya da bir yakınınızdan yardım isteyin.
- Ayakkabınızı giymeden önce içine elinizi sokun. Küçük bir taş ya da kıvrılmış astar fark edilmeden yara açabilir.
- Çıplak ayakla yürümeyin. Ev içinde ve deniz kenarında da geçerlidir.
- Suyun sıcaklığını elinizle ya da termometreyle ölçün. Ayağınızla değil. Sıcak su torbası ve ısıtıcıyı ayağınıza temas ettirmeyin.
- Ayaklarınızı yıkadıktan sonra iyice kurulayın, özellikle parmak aralarını. Nemli kalan aralar mantar ve çatlak zeminidir.
- Nemlendirici kullanın ama parmak aralarına sürmeyin.
- Tırnakları düz kesin, köşelerden derin oymayın. Görmekte zorlanıyorsanız yardım alın.
- Nasır ve siğilleri kendiniz kesmeyin, nasır ilacı ve bant kullanmayın. Bunlar yara açar.
- Uygun ayakkabı seçin. Geniş burunlu, dikişleri içeri bakmayan, topuğu sabit. Yeni ayakkabıyı ilk günler kısa süre giyin.
- Dikişsiz, sıkmayan, açık renk pamuklu çorap kullanın. Açık renk, kanama ya da akıntıyı erken fark etmenizi sağlar.
- Sigarayı bırakın. Bacak damarları için tek başına en zararlı etkendir ve bırakmanın kazancı en hızlı burada görülür.
Aynı gün hekime başvurun
Aşağıdakilerden biri varsa "birkaç gün bekleyip görelim" demeyin:
- ayakta yeni açılmış bir yara, su toplaması ya da çatlak
- tırnak batması ya da parmak arasında yaralanma
- kızarıklık, ısı artışı, şişlik
- renk değişikliği ya da yaradan akıntı
- nasırın altında koyu renkli bir alan
Diyabetik ayakta zaman en kritik etkendir. Erken başvuru, çoğu zaman küçük bir pansumanla biten süreçle ileri girişim gerektiren süreç arasındaki farktır.
Acil durum: 112'yi arayın ya da hemen acile gidin
- ayakta ani başlayan şiddetli ağrı, soğukluk ve renk kaybı; damar tıkanması olabilir
- hızla yayılan kızarıklık ile birlikte ateş ve titreme
- yarada kötü kokulu akıntı ve çevresinde hızla büyüyen morarma
- bacakta ani başlayan his kaybı ve hareket ettirememe
- göğüste baskı tarzında ağrı ya da ani nefes darlığı
Sık sorulan sorular
Ayaklarım uyuşuyor ama yaram yok, önemli mi?
Evet, önemlidir. Uyuşma sinir hasarının erken işareti olabilir ve bu, yaralanmayı fark etme yeteneğinizin azaldığı anlamına gelir. Bu aşamada koruyucu önlemlere başlamak, yara geliştikten sonra tedaviye başlamaktan çok daha etkilidir. Hekiminize bildirin.
Ayak nabzım alınıyorsa damarım açık mıdır?
Nabzın alınması iyi bir işarettir ama tek başına yeterli değildir. Özellikle diyabetlilerde damar duvarındaki sertleşme ölçümleri yanıltabilir. Şüphe varsa ek testler yapılır.
Yürüyünce bacağım ağrıyorsa yürümeyi bırakmalı mıyım?
Genellikle tam tersi geçerlidir: düzenli ve planlı yürüyüş, damar tıkanıklığında yürüme mesafesini artırabilir. Ancak programın size uygun olup olmadığını ve nereye kadar zorlanabileceğinizi önce hekiminizle konuşun. Dinlenirken de ağrınız varsa bu farklı bir durumdur ve değerlendirme gerektirir.
Nasırımı kendim alabilir miyim?
Hayır. Jilet, törpü, nasır ilacı ve nasır bandı diyabetlilerde yara açabilir ve bu yara his kaybı nedeniyle fark edilmeyebilir. Nasırın uygun şekilde inceltilmesi bir sağlık çalışanı tarafından yapılmalıdır.
Ne sıklıkla ayak muayenesi olmalıyım?
Diyabetlilerde ayak muayenesi rutin kontrollerin parçasıdır. Sıklık, sinir hasarı ya da damar tutulumu bulunup bulunmadığına göre değişir; risk taşıyanlarda daha sık istenir. Kendi aralığınızı hekiminizden öğrenin.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Ayaktaki bir yarayı bu yazıya bakarak evde tedavi etmeye çalışmayın. Yara bakımı, pansuman ve gerekiyorsa damar değerlendirmesi sağlık kuruluşunda yapılmalıdır.
Kaynaklar
- International Working Group on the Diabetic Foot, diyabetik ayak kılavuzu
- European Society of Cardiology, periferik arter ve aort hastalıkları kılavuzu
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, diyabetik ayak bölümü