Dirençli hipertansiyon, uygun dozlarda ve doğru kombinasyonda üç farklı ilaç kullanılmasına rağmen tansiyonun hedefe ulaşmadığı durumdur. Bu üç ilaçtan birinin idrar söktürücü olması beklenir. Dört ve üzeri ilaçla kontrol sağlanan hastalar da bu başlık altında değerlendirilir.
Bu tanıyı duyan hastaların çoğu "demek ki bende çözümsüz bir durum var" diye düşünür. Oysa pratikte tablonun büyük bir bölümü gerçek direnç değildir ve çözülebilir bir nedeni vardır. Bu yüzden ilk yapılması gereken ilaç eklemek değil, doğru soruyu sormaktır: bu gerçekten dirençli mi?
Önce: gerçekten dirençli mi?
Gerçek dirençli hipertansiyon tanısı konmadan önce elenmesi gereken dört başlık vardır. Bunlara yalancı direnç denir.
1. Yanlış ölçüm
En sık ve en kolay düzeltilebilir nedendir. Kola göre küçük gelen bir manşon tansiyonu olduğundan yüksek gösterir. Ölçümden önce dinlenmemek, konuşmak, kolun kalp hizasında olmaması, ayakların boşta durması, sıkı kıyafet ve dolu mesane hep aynı yönde hata üretir.
2. Beyaz önlük etkisi
Poliklinikte yüksek, evde normal seyreden tansiyon. Bu durumda hasta gereksiz yere ilaç üstüne ilaç alabilir. Ayrımı yapmanın yolu ev ölçümleri ve tansiyon Holteridir; ayrıntısı beyaz önlük hipertansiyonu yazımızda.
3. İlaç uyumu
Bu konuşulması zor ama en belirleyici başlıklardan biridir. İlaçların düzenli kullanılmaması, yan etki nedeniyle sessizce bırakılması ya da doz atlamak yaygındır ve hasta bunu çoğu zaman söylemez. Hekiminize bu konuda dürüst olmanız, gereksiz tetkik ve ilaç eklemesini önler. Yan etki yaşıyorsanız ilacı bırakmak yerine söyleyin; alternatifi vardır.
4. Yetersiz tedavi
Bazen üç ilaç kullanılıyordur ama dozlar düşüktür ya da kombinasyon uygun değildir. Özellikle idrar söktürücünün eksik olması sık karşılaşılan bir durumdur.
Tuz: sanılandan çok daha belirleyici
Dirençli hipertansiyonu olan kişilerde tuz duyarlılığı genellikle daha belirgindir. Sorun çoğu zaman sofradaki tuzluk değil, gizli tuzdur: ekmek, peynir, zeytin, turşu, salça, hazır çorba, işlenmiş et ürünleri, cips ve hazır soslar.
Tuzu azaltmak "ilaç almamak" anlamına gelmez; ilaçların işe yaramasını sağlar. Yüksek tuz alımı özellikle bazı tansiyon ilaçlarının etkisini belirgin biçimde zayıflatır.
Tansiyonu yükselten ilaçlar ve maddeler
Bu listeyi hekiminizle gözden geçirmek, bazen tek başına sorunu çözer:
- Ağrı kesiciler. Düzenli kullanılan iltihap giderici ağrı kesiciler tansiyonu yükseltir ve tansiyon ilaçlarının etkisini azaltır. Çok yaygın bir nedendir.
- Burun açıcı damla ve spreyler, soğuk algınlığı ilaçları.
- Kortizon içeren tedaviler.
- Doğum kontrol hapları ve bazı hormon tedavileri.
- Bazı bitkisel ürünler ve zayıflama takviyeleri. "Doğal" olması güvenli olduğu anlamına gelmez; meyan kökü içerenler özellikle dikkat gerektirir.
- Alkol. Düzenli ve fazla tüketim tansiyonu belirgin biçimde yükseltir.
- Enerji içecekleri ve aşırı kafein.
Kullandığınız her şeyi, "ilaç sayılmaz" dediklerinizi de yazıp götürün.
Araştırılması gereken gizli nedenler
Yukarıdakiler elendikten sonra ikincil hipertansiyon nedenleri araştırılır. Dirençli hipertansiyonda bunların bulunma olasılığı, sıradan hipertansiyona göre belirgin biçimde yüksektir.
- Uyku apnesi. Dirençli hipertansiyonda en sık atlanan nedendir. Horlama, gece boğulma hissi, tanıklı nefes durması ve gündüz uykululuk varsa mutlaka araştırılmalıdır. Bağlantıyı ayrı bir yazıda ele aldık.
- Böbrek üstü bezinden fazla hormon salgılanması. Özellikle aldosteron fazlalığı, dirençli hipertansiyonun sanılandan sık bir nedenidir. Kan potasyumunun düşük olması ipucu verebilir ancak normal de olabilir.
- Kronik böbrek hastalığı. Hem sonucu hem nedeni olabilir.
- Böbrek atardamarında darlık. Özellikle ani kötüleşen tansiyonda akla gelir.
- Tiroid bezinin az ya da fazla çalışması.
- Böbrek üstü bezinin nadir tümörleri. Ataklar hâlinde gelen çarpıntı, terleme ve baş ağrısı eşlik edebilir.
Nasıl araştırılır?
- Doğru ölçüm. Uygun manşonla, kurallara göre; evde düzenli kayıt.
- Tansiyon Holteri. 24 saatlik kayıt, beyaz önlük etkisini eler ve gece tansiyonunu gösterir.
- Kan ve idrar tahlilleri. Böbrek fonksiyonları, potasyum, sodyum, şeker, lipid, tiroid; idrarda protein.
- Hormon testleri, gerektiğinde.
- Görüntüleme. Böbrek ultrasonu; gerektiğinde damar görüntülemesi.
- Uyku testi, apne şüphesi varsa.
- Hedef organ değerlendirmesi. EKG ve ekokardiyografi ile kalbin, göz dibi ve idrar tetkikleriyle diğer organların etkilenip etkilenmediği.
Tedavi yaklaşımı
- Yalancı direnç nedenleri düzeltilir.
- Tuz kısıtlaması, kilo kontrolü, alkolün azaltılması ve düzenli hareket ciddiye alınır.
- Tansiyonu yükselten ilaçlar mümkünse değiştirilir.
- İkincil neden bulunursa ona yönelik tedavi uygulanır; bazı hastalarda bu tek başına tansiyonu normale döndürür.
- İlaç kombinasyonu ve dozları yeniden düzenlenir; gerekirse ek ilaç eklenir.
Bu yazıda ilaç adı ve doz verilmez; hangi ilacın size uygun olduğuna, diğer hastalıklarınızı da göz önüne alarak hekiminiz karar verir.
Acil durum: 112'yi arayın
Yüksek bir tansiyon değeri tek başına acil değildir. Ancak yüksek tansiyona aşağıdakilerden biri eşlik ediyorsa hemen 112'yi arayın:
- göğüste baskı tarzında ağrı
- ani ve şiddetli nefes darlığı
- yüzde kayma, tek taraflı güçsüzlük, konuşma bozukluğu
- görmede ani bozulma
- şiddetli, ani başlayan baş ağrısı; bilinç bulanıklığı, nöbet
- ani başlayan, yırtılır tarzda göğüs veya sırt ağrısı
Bu belirtiler yokken tansiyonunuz yüksek çıktıysa panik yapmayın, sakin bir ortamda dinlenip tekrar ölçün ve hekiminize başvurun. Kendi kararınızla ek ilaç almayın.
Sık sorulan sorular
Üç ilaç kullanıyorum, tansiyonum hâlâ yüksek. Çaresiz miyim?
Hayır. Dirençli hipertansiyon tanısı alan hastaların önemli bir bölümünde düzeltilebilir bir neden bulunur: yanlış ölçüm, uyum sorunu, tuz, tansiyonu yükselten bir ilaç ya da uyku apnesi gibi. Asıl iş bu nedeni bulmaktır.
Ağrı kesiciler tansiyonumu gerçekten etkiler mi?
Evet, özellikle düzenli kullanılan iltihap giderici ağrı kesiciler tansiyonu yükseltir ve tansiyon ilaçlarının etkisini azaltır. Sürekli ağrı kesici kullanıyorsanız bunu mutlaka hekiminize söyleyin; alternatifler değerlendirilebilir.
Tuzu tamamen kesmeli miyim?
Tamamen kesmek gerekmez ve pratikte sürdürülemez. Asıl kazanç, işlenmiş gıdalardaki gizli tuzu azaltmaktan gelir. Böbrek hastalığınız varsa ya da bazı ilaçlar kullanıyorsanız tuz planınız kişiye özel yapılmalıdır.
Uyku apnem tedavi edilirse tansiyonum normale döner mi?
Tedavi genellikle tansiyonda anlamlı bir düşüş sağlar, özellikle dirençli hipertansiyonu olanlarda. Ancak çoğu hastada tek başına yeterli olmaz; ilaç tedavisi genellikle devam eder.
Tansiyonum yüksek çıkınca fazladan ilaç alabilir miyim?
Hayır. Tek bir yüksek ölçüme göre ilaç eklemek tansiyonu aşırı düşürebilir ve zararlı olabilir. Ölçümü kaydedin, dinlenip tekrarlayın ve hekiminize danışın.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. İlaç seçimi, dozlar ve tuz planı kişiye özeldir. Buradaki bilgilere dayanarak ilaç başlamayın, doz değiştirmeyin veya kullandığınız ilacı bırakmayın.
Kaynaklar
- Türk Kardiyoloji Derneği ve Türk Hipertansiyon Uzmanlık Derneği, hipertansiyon önerileri
- European Society of Hypertension, arteriyel hipertansiyon kılavuzu
- European Society of Cardiology, hipertansiyon ve yüksek kan basıncı kılavuzu