Ailesel Kalp Hastalığı: Ailede Kalp Hastalığı Varsa Risk Nasıl Yönetilir?

"Babam da genç yaşta kalp krizi geçirmişti" cümlesi polikliniklerde çok sık duyulur ve arkasında genellikle sessiz bir teslimiyet vardır: bende de olacak. Bu, ne doğru ne de yararlı bir düşünce. Ailesel kalp hastalığı riski gerçektir, ancak riskin büyük bir kısmı müdahale edilebilir risklerden oluşur.

Doğru yaklaşım şudur: aile öyküsünü kaderin ilanı değil, daha erken ve daha yakın takip gerektiğinin işareti olarak okumak.

"Erken yaşta kalp hastalığı" tam olarak ne demek?

Bu, günlük konuşmadaki "genç" kavramından farklı, tanımlı bir kavramdır. Risk hesaplarında genellikle şu ölçüt kullanılır:

• Birinci derece erkek yakınlarda (baba, erkek kardeş, oğul) 55 yaşından önce ortaya çıkan kalp hastalığı
• Birinci derece kadın yakınlarda (anne, kız kardeş, kız çocuk) 65 yaşından önce ortaya çıkan kalp hastalığı

Yani 78 yaşında kalp krizi geçiren bir dede, sizin risk hesabınızı belirgin biçimde değiştirmez. Buna karşılık 48 yaşında bypass olan bir baba, ciddiye alınması gereken bir bilgidir. Ailede genç yaşta açıklanamayan ani ölüm öyküsü ise ayrı ve özellikle dikkat gerektiren bir başlıktır.

Aile öykünüzü nasıl çıkarırsınız?

Muayeneye giderken "ailede kalp hastalığı var" demek yeterli değildir. Hekiminizin işine yarayan bilgi şudur; bir kâğıda yazıp götürün:

• Kim? Yakınlık derecesi (anne, baba, kardeş, teyze, dede)
• Kaç yaşındaydı? Olayın yaşı, olayın kendisinden daha belirleyicidir
• Ne oldu? Kalp krizi mi, bypass mı, stent mi, inme mi, ani ölüm mü
• Eşlik eden durumlar: yüksek kolesterol, tansiyon, diyabet, sigara kullanımı
• Açıklanamayan ani ölümler: özellikle 40 yaş altı, uykuda veya spor sırasında

Bilmiyorsanız aile büyüklerine sorun. Bu, bir öğleden sonrada tamamlanabilecek ve ömür boyu işe yarayacak bir çalışmadır.

Kalıtsal kolesterol yüksekliği

Aile öyküsünün en somut karşılığı ailesel hiperkolesterolemi denen durumdur. Burada kolesterol yüksekliği beslenmeden değil, doğrudan genetik bir farklılıktan kaynaklanır. Vücut LDL kolesterolü kandan yeterince temizleyemez ve damar sertliği çok daha erken yaşta başlar.

Şu ipuçları akla getirmelidir:

• çok yüksek LDL kolesterol değerleri, özellikle genç yaşta saptanmışsa
• diyet ve egzersizle beklenen düzeyde düşmeyen kolesterol
• ailede birden fazla kişide yüksek kolesterol ya da erken yaşta kalp hastalığı
• ailede genç yaşta kalp krizi öyküsü

Bu durumun önemli bir özelliği vardır: tanı konan kişinin yakınlarının da taranması gerekir. Bir kişide saptandığında birinci derece akrabalarında bulunma olasılığı yüksektir ve erken saptanan bir vakada tedavi, on yıllar sonrasını değiştirebilir. Bu yüzden ailesel hiperkolesterolemi, tek bir hastanın değil bir ailenin meselesidir.

Genetik test herkese gerekli mi?

Hayır. Sıradan bir aile öyküsü için genetik test gerekmez; risk değerlendirmesi muayene, aile öyküsü ve kan tahlilleriyle yapılır. Genetik inceleme daha çok belirli durumlarda gündeme gelir: ailesel hiperkolesterolemi şüphesi, ailede açıklanamayan genç yaşta ani ölüm, kalp kasını tutan kalıtsal hastalık şüphesi ya da aort hastalığına yol açan bağ dokusu hastalıkları gibi.

Bu kararı, sizi değerlendiren hekim verir. Kendi kendine sipariş edilen genetik testler çoğu zaman kafa karışıklığından başka bir sonuç üretmez.

Değiştiremediğiniz ve değiştirebildiğiniz riskler

Yazının en önemli bölümü burası. Aile öyküsü ve yaş değiştirilemez. Ancak kalp hastalığı riskini belirleyen faktörlerin büyük bölümü değiştirilebilir:

• Sigara. Aile öyküsü olan biri için bırakılması gereken ilk şeydir.
• Kolesterol. Hedef değerler, riski yüksek olanlarda daha düşük tutulur.
• Tansiyon. Düzenli ölçüm ve kontrol.
• Kan şekeri. Diyabet ve insülin direncinin erken saptanması.
• Kilo, beslenme ve düzenli hareket.
• Uyku apnesi gibi sıklıkla atlanan durumlar.

Aile öyküsü olan bir kişide bu başlıkların hedefleri, öyküsü olmayan birine göre genellikle daha sıkı tutulur ve takip daha erken başlar. Yani aile öyküsü sizi çaresiz bırakmaz; önceliklendirir.

Ne zaman ve nasıl taranmalı?

Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olan kişilerde değerlendirme, genel öneriden daha erken yaşta gündeme gelir. Genellikle şu adımlarla başlanır: ayrıntılı öykü ve muayene, tansiyon ölçümü, kolesterol ve kan şekeri tahlilleri, EKG. Bulgulara göre ekokardiyografi, efor testi ya da koroner kalsiyum skoru gibi ileri değerlendirmeler eklenebilir.

Hangi tetkiklerin gerektiğini ve gereksiz test istemenin neden zararsız olmadığını kalp kontrolü yazımızda ayrıntılı anlattık.