Kolesterol raporu, hastaların en çok kafasını karıştıran tahlillerden biridir. Birden fazla değer vardır, laboratuvarın yazdığı "normal aralık" ile hekimin söylediği hedef çoğu zaman örtüşmez. Bu yazı raporu okumanıza yardımcı olur; ancak hedefinizi hekiminiz belirler.
Raporda ne var?
Toplam kolesterol
Kandaki tüm kolesterol taşıyıcılarının toplamıdır. Tek başına yanıltıcıdır: koruyucu kolesterolü yüksek olan bir kişide toplam değer de yüksek çıkar, ama bu kötü bir tablo anlamına gelmez.
LDL kolesterol
Damar duvarında biriken ve damar sertliğini başlatan ana taşıyıcıdır. Raporun en önemli satırı budur. Tedavi kararları büyük ölçüde bu değere göre verilir.
HDL kolesterol
Dokulardan kolesterolü toplayıp karaciğere taşıyan taşıyıcıdır; koruyucu yönü vardır. Düşük olması risk göstergesidir. Ancak dikkat: HDL'yi ilaçla yükseltmenin kalp riskini azalttığı gösterilememiştir. Yani "iyi kolesterolümü yükselteyim" hedefi, sanıldığı kadar kullanışlı değildir. HDL'yi yükselten en anlamlı yollar hareket ve sigarayı bırakmaktır.
Trigliserit
Kandaki bir başka yağ türüdür. Şeker, alkol, kilo ve insülin direncinden hızla etkilenir. Çok yüksek düzeyleri pankreas iltihabı riski taşır. Beslenmeye en hızlı yanıt veren değerdir.
Diğer satırlar
- HDL dışı kolesterol. Toplam kolesterolden HDL çıkarılarak bulunur. Trigliseriti yüksek olanlarda ve diyabetlilerde LDL'den daha bilgilendirici olabilir.
- Lipoprotein(a). Büyük ölçüde kalıtsaldır ve beslenmeyle değişmez. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olanlarda hayat boyu bir kez bakılması önerilebilir.
- Apolipoprotein B. Damar duvarına girebilen partiküllerin sayısını yansıtır; bazı hastalarda ek bilgi sağlar.
Neden herkes için tek bir hedef yok?
Bu, en sık karşılaşılan karışıklıktır. Laboratuvar raporundaki "referans aralığı", toplumun ortalamasına göre belirlenmiştir. Oysa kolesterol hedefi kişinin genel kalp riskine göre belirlenir.
Riski belirleyen etkenler:
- daha önce kalp krizi, stent, bypass ya da inme geçirilmiş olması
- diyabet varlığı ve süresi
- kronik böbrek hastalığı
- yaş ve cinsiyet
- tansiyon
- sigara
- ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü
- ailesel kolesterol yüksekliği olup olmadığı
Bu nedenle kalp krizi geçirmiş birinde hedef, risk faktörü olmayan bir kişininkinden belirgin biçimde düşüktür. Aynı LDL değeri birinde "hedefte", diğerinde "yüksek" olarak yorumlanır.
Sayısal hedefler kılavuzlar arasında farklılık gösterdiği ve kişiye göre değiştiği için burada bilinçli olarak verilmemiştir. Kendi hedefinizi hekiminizden isteyin ve not edin.
Tahlil öncesi hazırlık
- Açlık her zaman gerekmez. Günümüzde pek çok durumda tokluk örneği de kabul edilir. Ancak trigliseriti çok yüksek olanlarda açlık istenebilir. Laboratuvarın ve hekiminizin talimatına uyun.
- Testten önceki günlerde alkol almayın. Trigliseriti belirgin yükseltir.
- Tetkikten hemen önce ağır egzersiz yapmayın.
- Kısa süreli diyet yapmayın. Tahlilden birkaç gün önce sıkı diyete girmek gerçek tabloyu gizler ve tedavi kararını yanıltır.
- Yakın zamanda geçirilmiş hastalık, ameliyat ya da kalp krizi sonuçları etkiler. Bu dönemde bakılan değerler gerçek düzeyi yansıtmayabilir.
- Gebelikte değerler yükselir, bu beklenen bir durumdur.
- Tiroid bezinin az çalışması kolesterolü yükseltir. Yeni saptanan yükseklikte tiroid de kontrol edilir.
Raporu yorumlarken sık yapılan hatalar
- Yalnızca toplam kolesterole bakmak. Bileşenlere bakılmadan karar verilmez.
- Laboratuvarın referans aralığını hedef sanmak. Bu iki kavram farklıdır.
- Tek bir ölçümle karar vermek. Değerler günden güne oynayabilir; tedavi kararı genellikle tekrarlanan ölçümlerle verilir.
- Kendi başına ilaç başlatmak ya da kesmek.
- İki hafta sonra tekrar baktırmak. Beslenme ya da ilaç değişikliğinin etkisi genellikle birkaç ayda oturur.
- Farklı laboratuvarların sonuçlarını doğrudan karşılaştırmak. Yöntem farkları küçük sapmalara yol açabilir.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- göğsün ortasında baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
- çok yüksek trigliseritle birlikte şiddetli karın ağrısı ve kusma
Sık sorulan sorular
LDL kaç olmalı?
Tek bir cevabı yoktur. Hedef, genel kalp riskinize göre belirlenir ve kişiden kişiye belirgin biçimde değişir. Bu yüzden burada sayı verilmemiştir. Kendi hedefinizi hekiminizden öğrenip not alın; kontrollerde bu hedefe göre değerlendirilirsiniz.
Toplam kolesterolüm yüksek ama LDL normal, sorun var mı?
Genellikle koruyucu kolesterolün yüksek olmasından kaynaklanır ve bu iyi bir durumdur. Değerlendirme bileşenlere bakılarak yapılır; toplam değerin tek başına yükselmesi tedavi gerektirmez.
Trigliseritim çok yüksek çıktı, ne yapmalıyım?
Önce şekerli içecekleri ve alkolü kesin, kilo ve kan şekeri kontrolüne odaklanın. Çok yüksek değerlerde pankreas iltihabı riski nedeniyle tedavi gerekebilir; hekiminize başvurun. Ayrıntısı şeker ve kalp yazımızda.
Zayıfım ve spor yapıyorum, kolesterolüm neden yüksek?
Kalıtsal yatkınlık en sık nedendir. Genç yaşta belirgin yükseklik varsa ailesel kolesterol yüksekliği araştırılmalıdır; bu durumda diyet tek başına yeterli olmaz. Tiroid, böbrek ve karaciğer sorunları da neden olabilir.
Ne sıklıkla baktırmalıyım?
Sıklık, risk düzeyinize ve tedavi alıp almadığınıza göre değişir. İlaç başlandığında ya da doz değiştiğinde daha erken kontrol istenir; hedefe ulaşmış ve stabil hastalarda aralık uzayabilir. Kendi aralığınızı hekiminizden öğrenin.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Hedef değerler kişiye özeldir ve burada bilinçli olarak sayı verilmemiştir. Sonuçlarınıza bakarak kendi başınıza ilaç başlatmayın ya da kesmeyin.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology ve European Atherosclerosis Society, dislipidemi kılavuzu
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu
- Türk Kardiyoloji Derneği, dislipidemi uzlaşı raporu