İnsülin, kandaki şekerin hücrelere girmesini sağlayan hormondur. Kilidi açan anahtar gibi düşünebilirsiniz. İnsülin direncinde anahtar vardır, ama kilit zor döner. Vücut bunu telafi etmek için daha çok insülin salgılar.
Kan şekeri bir süre normal görünür. Bu yüzden insülin direnci yıllarca fark edilmeden ilerler. Oysa bu sessiz dönemde damarlarda değişiklikler çoktan başlamıştır.
Kalple bağlantısı nasıl kuruluyor?
İnsülin direnci yalnızca bir şeker sorunu değildir. Kanda yüksek seyreden insülin ve buna eşlik eden metabolik değişiklikler, damarlara birkaç ayrı yoldan zarar verir:
- Kan yağları bozulur. Trigliserit yükselir, koruyucu kolesterol düşer ve kötü kolesterol partikülleri daha küçük, daha yoğun ve damar duvarına daha kolay yerleşen bir hâle gelir.
- Tansiyon yükselir. Böbrekten tuz tutulumu artar, damar duvarının gevşeme yeteneği azalır.
- Damar iç yüzeyi bozulur. Damarın esneme ve daralma dengesini yöneten iç tabaka düzgün çalışmaz. Bu, damar sertliğinin ilk basamağıdır.
- Düşük düzeyli iltihap ve pıhtılaşmaya yatkınlık artar. Bu ikisi birlikte, plak oluşumunu hızlandırır ve plağın çatlamasını kolaylaştırır.
- Karaciğerde yağlanma gelişir. Bu da metabolik tabloyu daha da bozar.
Sonuç şudur: kan şekeri hâlâ normal aralıkta çıkarken bile kalp ve damar riski artmaya başlamıştır.
Metabolik sendrom
İnsülin direnci genellikle tek başına gelmez. Aşağıdaki bulgulardan birkaçının bir arada bulunmasına metabolik sendrom denir:
- bel çevresinde artış, yani karın bölgesinde toplanan yağlanma
- yüksek trigliserit
- düşük koruyucu kolesterol
- yüksek tansiyon ya da tansiyon sınırında seyretme
- açlık kan şekerinin normalin üst sınırına yaklaşması
Bu tablonun anlamı basittir: bulgular birbirini besler. Bu yüzden yalnızca birini hedeflemek yerine tümüne birden yönelen bir yaşam düzeni değişikliği çok daha etkilidir.
Belirti verir mi?
Çoğu zaman belirgin bir belirti yoktur. Yine de bazı bulgular ipucu olabilir:
- bel çevresinde belirgin artış
- yemek sonrası aşırı uyku basması ve halsizlik
- tatlı isteğinin belirginleşmesi
- boyun, koltuk altı ya da kasık kıvrımlarında koyulaşma ve kadifemsi görünüm
- kadınlarda adet düzensizliği ve polikistik over sendromu ile birlikteliği
- karaciğer yağlanmasının ultrasonda tesadüfen görülmesi
Bu bulgular tanı koydurmaz. Tanı, hekim değerlendirmesi ve kan tetkikleriyle konur. Kadınlarda hormonal boyutu PKOS ve kalp riski yazımızda ayrıca ele aldık.
Fırsat penceresi
İnsülin direncinin en önemli özelliği, henüz geri döndürülebilir bir aşama olmasıdır. Diyabet gelişmeden önce yıllar süren bir pencere vardır ve bu pencerede yapılanların etkisi büyüktür.
- Kas kütlesini artırın. Kas, kandaki şekerin en büyük tüketicisidir. Haftada birkaç kez yapılan direnç egzersizi, insülin duyarlılığını yürüyüşten bağımsız olarak artırır.
- Düzenli aerobik hareket ekleyin. Tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme. Süreklilik şiddetten daha önemlidir.
- Karbonhidratın kalitesini değiştirin. Rafine un ve şekerden tam tahıla, baklagile ve sebzeye geçiş. Ayrıntısı kalp dostu beslenme yazımızda.
- Şekerli içecekleri bırakın. Bu tek başına en yüksek getirili değişikliklerden biridir.
- Bel çevresini hedefleyin. Toplam kiloya odaklanmak yerine bel ölçüsünü takip etmek daha anlamlıdır. Mütevazı bir kayıp bile tabloyu belirgin biçimde düzeltebilir.
- Uykuyu düzeltin. Yetersiz uyku ve uyku apnesi insülin direncini doğrudan kötüleştirir. Horlama ve gündüz uykululuğu varsa bunu hekiminize söyleyin.
- Sigarayı bırakın. Sigara hem insülin direncini artırır hem de damar hasarını hızlandırır.
İnternetteki "insülin direnci" tavsiyelerine dikkat
Bu başlık altında çok sayıda takviye, detoks programı ve aşırı kısıtlayıcı diyet pazarlanıyor. Bunların çoğunun kanıtı yoktur; bazıları kalp ve böbrek açısından risklidir.
Kilo verme ya da metabolizma düzenleme amacıyla kullanılan ilaçlar da hekim değerlendirmesi olmadan kullanılmamalıdır. Kalp hastalığınız varsa bu daha da önemlidir.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- göğsün ortasında baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
- dinlenmekle geçmeyen, yeni başlayan nefes darlığı
- bayılma ya da bayılacak gibi olma
Sık sorulan sorular
İnsülin direnci diyabet demek mi?
Hayır. İnsülin direnci, tip 2 diyabetin öncesinde gelen bir durumdur. Vücut fazladan insülin salgılayarak dengeyi bir süre koruyabilir. Bu telafi yetmemeye başladığında önce prediyabet, sonra diyabet ortaya çıkar.
Zayıf birinde insülin direnci olur mu?
Olabilir. Kilo önemli bir etkendir ama tek etken değildir. Genetik yatkınlık, hareketsizlik, uyku düzensizliği ve karaciğer yağlanması normal kiloda da direnç oluşturabilir. Bel çevresi çoğu zaman toplam kilodan daha bilgilendiricidir.
Hangi test bakılır?
Değerlendirme genellikle açlık şekeri, HbA1c, kan yağları, karaciğer testleri ve gerektiğinde şeker yükleme testi ile yapılır. Hangi testin sizin için gerektiğine hekiminiz karar verir; kendi başınıza tetkik listesi oluşturmak yanıltıcı olabilir.
Geri döndürülebilir mi?
Büyük ölçüde evet. Beslenme, hareket, kilo ve uyku üzerinde yapılan değişiklikler insülin duyarlılığını belirgin biçimde artırabilir. Bu, diyabet tanısı konduktan sonraki döneme göre çok daha kolay bir aşamadır.
Kolesterolüm normal, yine de risk var mı?
Olabilir. İnsülin direncinde toplam kolesterol normal görünürken trigliserit yüksek, koruyucu kolesterol düşük ve partikül yapısı bozuk olabilir. Bu nedenle tek bir sayıya değil, tabloya bakılır.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Burada teşhis, ilaç ve doz bilgisi verilmez. Kendinize tanı koymayın; belirti ya da bulgularınız varsa değerlendirme için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu
- European Society of Cardiology, diyabet ve kardiyovasküler hastalıklar kılavuzu
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, metabolik sendrom bölümü