Diyabetli birinin beslenmesi çoğu zaman yalnızca "şeker yememek" olarak anlaşılır. Oysa kalp açısından bakıldığında tablo daha geniştir: karbonhidratın kalitesi, yağın türü, tuz miktarı ve öğün düzeni en az şeker kadar belirleyicidir.
İyi haber şu: diyabet için önerilen beslenme ile kalp için önerilen beslenme büyük ölçüde örtüşür. İki ayrı diyet uygulamanız gerekmez.
Tabak yöntemi
Gram hesabı yapmadan başlamanın en kolay yolu tabağı bölmektir:
- Yarısı sebze. Nişastalı olmayanlar: yeşillik, brokoli, kabak, biber, domates, salatalık, ıspanak.
- Dörtte biri protein. Baklagil, balık, tavuk, yumurta, az yağlı süt ürünleri.
- Dörtte biri karbonhidrat. Tam tahıllı ekmek, bulgur, tam tahıllı makarna, patates.
- Yanına bir miktar sağlıklı yağ: zeytinyağı, birkaç adet ceviz ya da badem.
Bu basit kural hem porsiyon dengesini kurar hem de yemek sonrası şeker yükselmesini yumuşatır.
Karbonhidrat: miktar değil, önce kalite
Karbonhidratı tamamen kesmek gerekmez ve çoğu kişide sürdürülebilir değildir. Önce kaynağı değiştirin:
- Beyaz ekmek yerine tam tahıllı ekmek ya da bulgur
- Pirinç pilavı yerine bulgur pilavı ya da mercimekli karışımlar
- Meyve suyu yerine meyvenin kendisi, çünkü lif emilimi yavaşlatır
- Şekerli içecekler yerine su, sade maden suyu, şekersiz çay
- Hazır kahvaltılık gevrekler yerine yulaf
Bir ipucu: karbonhidratı tek başına değil, protein ve sebzeyle birlikte yemek yemek sonrası yükselmeyi azaltır. Aynı ekmek, yanında yumurta ve salata varken farklı davranır.
Yağlar
Kalp açısından yağın miktarından çok türü önemlidir.
- Öne çıkarın: zeytinyağı, ceviz, badem, fındık, avokado, haftada iki kez yağlı balık.
- Azaltın: tereyağı ve kuyruk yağı gibi doymuş yağlar, işlenmiş et ürünleri, şarküteri.
- Mümkün olduğunca çıkarın: paketli hamur işlerinde ve kızartmalarda bulunan trans yağlar.
- Pişirme yöntemi: kızartma yerine fırın, ızgara, haşlama ya da buğulama.
Kuruyemiş faydalıdır ama kalorisi yüksektir; günde küçük bir avuç yeterlidir. Tuzsuz ve kavrulmamış olanı tercih edin.
Tuz
Diyabetlilerde tansiyon yüksekliği sık görülür ve ikisi bir arada damara verilen zararı katlar. Tuzun büyük kısmı tuzluktan değil, hazır gıdadan gelir:
- salamura peynirler, turşu, salça ve hazır soslar
- şarküteri ürünleri: sucuk, salam, sosis, pastırma
- hazır çorba, bulyon, cips ve tuzlu kuruyemiş
- ekmek, farkında olunmayan ama önemli bir kaynaktır
Tuzu azaltırken yemeğin tadını kaybetmemek için limon, sirke, nane, kekik, kimyon, sarımsak ve kırmızı biber kullanın. Damak tadı birkaç haftada uyum sağlar. Tansiyon boyutunu dirençli hipertansiyon yazımızda ayrıca ele aldık.
Öğün düzeni ve hipoglisemi
Özellikle insülin ya da hipoglisemi yapabilen ilaç kullanıyorsanız öğün atlamamak önemlidir. Uzun açlık, sonrasında hem düşük şekere hem de telafi amacıyla fazla yemeye yol açar.
- Öğün saatlerini mümkün olduğunca sabitleyin.
- Egzersiz öncesi ve sonrası kan şekerinizi bilin; uzun süreli hareket öncesi hekiminizin önerdiği düzenlemeyi yapın.
- Yanınızda hızlı etkili bir şeker kaynağı bulundurun.
- Alkol, özellikle aç karnına alındığında saatler sonra hipoglisemi yapabilir.
Aralıklı oruç ve benzeri düzenler diyabetli herkes için uygun değildir; ilaç kullanıyorsanız denemeden önce hekiminize sorun.
Sık yapılan hatalar
- "Diyabetik" etiketli ürünleri serbest sanmak. Bu ürünlerin çoğu yağ ve kalori bakımından yüksektir; şekersiz olması sınırsız anlamına gelmez.
- Bal, pekmez ve hurmayı doğal olduğu için serbest saymak. Bunlar da kan şekerini yükseltir.
- Meyveyi tamamen kesmek. Gerekmez; porsiyon ve zamanlama düzenlenir.
- Tam tahıllı ürünü sınırsız sanmak. Kalitesi daha iyidir, ama miktar yine önemlidir.
- İnternetteki katı diyetleri ilaç değişikliği yapmadan uygulamak. Bu, hipoglisemiye yol açabilir.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- bilinç bulanıklığı, konuşamama ya da bayılma; ağır hipoglisemi olabilir
- nöbet geçirme
- bilinci kapalı bir kişide şeker düşüklüğü şüphesi; ağızdan bir şey vermeyin
- bulantı, kusma ve derin hızlı nefes alma ile birlikte çok yüksek kan şekeri
- göğüste baskı tarzında ağrı ya da ani nefes darlığı
Sık sorulan sorular
Meyve yiyebilir miyim?
Evet. Meyve lif, vitamin ve mineral içerir ve kalp açısından yararlıdır. Önemli olan porsiyon ve zamanlamadır: tek seferde büyük miktar yerine öğünlere dağıtmak, mümkünse yoğurt ya da birkaç kuruyemişle birlikte tüketmek yükselmeyi yumuşatır. Meyve suyu aynı değildir.
Tatlandırıcı kullanabilir miyim?
Onaylı tatlandırıcılar, şekerden geçişte yardımcı olabilir. Ancak hedef, tatlı ihtiyacını zamanla azaltmaktır. Tatlandırıcılı ürünlerin yağ ve kalori içeriğine de bakın.
Ekmeği tamamen kesmeli miyim?
Gerekmez. Çoğu kişide sürdürülemez ve gereksizdir. Türünü tam tahıllıya çevirmek ve porsiyonu ayarlamak genellikle yeterlidir. Sizin için uygun miktarı diyetisyen ya da hekiminiz belirler.
Bitkisel çaylar şekeri düşürür mü?
Bazı bitkilerin hafif etkisi olabilir, ancak ilaç yerine geçmez. Daha önemlisi, bazı bitkisel ürünler kan sulandırıcı ve tansiyon ilaçlarıyla etkileşir. Kullandığınız her ürünü hekiminize söyleyin.
Kaç öğün yemeliyim?
Tek bir doğru cevap yoktur. Kullandığınız ilaca, günlük düzeninize ve hipoglisemi riskinize göre değişir. İnsülin kullananlarda öğün planı ilaçla birlikte düzenlenir; bunu hekiminizle konuşun.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin ya da diyetisyen değerlendirmesinin yerine geçmez. Böbrek hastalığı, kalp yetmezliği ya da gebelik gibi durumlarda beslenme önerileri değişir. Kişiye özel planı hekiminiz ve diyetisyeniniz oluşturur.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, diabetes mellitus tanı ve tedavi kılavuzu
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Beslenme Rehberi