Prediyabet, kan şekerinin normalin üzerinde ama diyabet sınırının altında olduğu dönemdir. Halk arasında "gizli şeker" ya da "sınırda şeker" denir. Genellikle hafife alınır; "henüz şeker hastası değilsin" cümlesi rahatlatıcı gelir.
Oysa kalp açısından bakıldığında bu dönem iki şeyi birden anlatır: risk çoktan başlamıştır ve bu risk hâlâ geri çevrilebilir. İkinci kısım, bu yazının asıl mesajıdır.
Nasıl tanı konur?
Prediyabet tanısı, kan tetkikleriyle konur. Kullanılan yöntemler:
- Açlık kan şekeri, normalin üzerinde ama diyabet sınırının altında olduğunda
- Şeker yükleme testi, yükleme sonrası değerin ara bantta kalması
- HbA1c, son aylardaki ortalamanın ara bantta bulunması
Sayısal sınırlar kılavuzlara ve kullanılan yönteme göre farklılık gösterebildiği için burada bilerek verilmemiştir. Sonucunuzun ne anlama geldiğini hekiminizden öğrenin. HbA1c'nin ne ölçtüğü ve nerelerde yanıltabildiği HbA1c yazımızda ayrıntılı anlatıldı.
Kimler test yaptırmalı?
- ailesinde tip 2 diyabet olanlar
- fazla kilolu olanlar, özellikle bel çevresi artmış olanlar
- tansiyonu yüksek ya da sınırda olanlar
- trigliseriti yüksek, koruyucu kolesterolü düşük olanlar
- gebelikte şeker yüksekliği yaşamış kadınlar
- polikistik over sendromu olanlar
- hareketsiz bir yaşam düzeni olanlar
- kalp damar hastalığı ya da karaciğer yağlanması saptananlar
Kalp riski gerçekten şimdiden başlar mı?
Burada dürüst olmak gerekiyor, çünkü konu sık abartılıyor ve sık küçümseniyor.
- Evet, risk artmıştır. Prediyabeti olan kişilerde kalp ve damar olayları, şekeri normal olanlara göre daha sık görülür.
- Ancak artış, diyabetteki kadar büyük değildir. Prediyabet, diyabetle aynı şey değildir ve öyle anlatılmamalıdır.
- Riskin önemli bir kısmı yalnız şekerden gelmez. Prediyabet genellikle yüksek tansiyon, bozuk kan yağları ve karın bölgesinde yağlanma ile birlikte bulunur. Kalbe zarar veren, bu paketin tamamıdır.
Bu son madde önemlidir: prediyabet tanısı aldıysanız yalnızca şekerinizi değil, tansiyonunuzu ve kolesterolünüzü de değerlendirtin. Altta yatan mekanizmayı insülin direnci yazımızda ele aldık.
Diyabete ilerler mi?
Herkes ilerlemez. Prediyabeti olan kişilerin bir bölümü yıllar içinde diyabet geliştirir, bir bölümü aynı bantta kalır, bir bölümü ise normale döner. Hangi grupta olacağınızı belirleyen en güçlü etken, bu dönemde yaptıklarınızdır.
Yaşam düzeni değişikliğinin diyabete ilerlemeyi belirgin biçimde azalttığı, büyük çalışmalarda gösterilmiştir. Üstelik bu etki, ilaçla elde edilen etkiye yakın ya da ondan daha iyi bulunmuştur.
Ne yapmalı?
- Mütevazı bir kilo hedefi koyun. Mevcut kilonuzun küçük bir bölümünü vermek bile kan şekeri ve tansiyon üzerinde belirgin etki yapar. Hedefi ulaşılabilir tutun.
- Haftaya yayılmış düzenli hareket. Tempolu yürüyüş yeterlidir. Haftada iki gün direnç egzersizi eklemek insülin duyarlılığını ayrıca artırır.
- Uzun oturmayı bölün. Her saatte birkaç dakika ayağa kalkmak, tek seferlik egzersizden bağımsız bir kazanç sağlar.
- Şekerli içecekleri bırakın. Tek başına en yüksek getirili adımlardan biridir.
- Karbonhidratın kalitesini değiştirin. Ayrıntısı kalp dostu beslenme yazımızda.
- Uykuyu ciddiye alın. Yetersiz uyku ve uyku apnesi şeker dengesini bozar. Horluyor ve gündüz uyukluyorsanız bunu hekiminize söyleyin.
- Sigarayı bırakın. Sigara hem insülin direncini hem de damar hasarını artırır.
- Takibi aksatmayın. Prediyabet, bir kez bakılıp unutulacak bir sonuç değildir. Kontrol aralığınızı hekiminiz belirler.
Panik ile ihmal arasındaki denge
Prediyabet ne "hiçbir şey değil" ne de "artık şeker hastasısın" demektir. Doğru okuma şudur: vücut bir uyarı vermiştir ve bu uyarı henüz geri alınabilir bir aşamada gelmiştir.
Bu dönemde katı ve kısa süreli diyetler yerine, yıllarca sürdürebileceğiniz değişiklikleri seçin. İnternette prediyabet için satılan takviye ve programların çoğunun kanıtı yoktur.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- göğsün ortasında baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
- yeni başlayan, dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
Sık sorulan sorular
Prediyabet geri döner mi?
Evet, pek çok kişide dönebilir. Kilo, beslenme, hareket ve uyku üzerinde yapılan değişikliklerle kan şekerinin normal aralığa gerilediği sık görülür. Bu, diyabet tanısı konduktan sonraki döneme göre çok daha ulaşılabilir bir hedeftir.
İlaç kullanmam gerekir mi?
Çoğu kişide ilk yaklaşım yaşam düzeni değişikliğidir. Bazı hastalarda, özellikle risk çok yüksekse, hekim ilaç düşünebilir. Bu karar kişiye özeldir ve burada ilaç adı ya da doz bilgisi verilmez.
Hiç belirti vermiyor, emin misiniz?
Prediyabet çoğunlukla belirtisizdir; zaten bu yüzden kan tetkikiyle yakalanır. Belirti beklemek, tanının gecikmesine yol açar. Risk grubundaysanız şikâyetiniz olmasa da test yaptırın.
Ne sıklıkla kontrol ettirmeliyim?
Genellikle belirli aralıklarla tekrar bakılır. Sıklık, değerinizin nerede olduğuna ve diğer risk etkenlerinize göre değişir; kendi aralığınızı hekiminizden öğrenin.
Kalp taraması yaptırmalı mıyım?
Prediyabet tek başına ileri kalp tetkiki gerektirmez. Ancak yaşınız, ailenizdeki hastalık öyküsü, tansiyon ve kolesterol değerleriniz birlikte değerlendirilir. Hangi tetkikin sizin için anlamlı olduğunu kalp check-up yazımızda anlattık; kararı hekiminiz verir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı sınırları kullanılan teste ve kılavuza göre değişebildiği için burada sayısal değer verilmemiştir. Sonuçlarınızı yorumlaması gereken kişi sizi muayene eden hekimdir.
Kaynaklar
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, diabetes mellitus tanı ve tedavi kılavuzu
- European Society of Cardiology, diyabet ve kardiyovasküler hastalıklar kılavuzu
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu