İnme, ülkemizde ve dünyada en önemli ölüm ve kalıcı sakatlık nedenlerinden biridir. Buna karşılık şu bilgi umut vericidir: inmelerin büyük çoğunluğu, değiştirilebilir risk etkenlerine bağlıdır.
Bu, önlemenin gerçekten mümkün olduğu anlamına gelir. Bu yazıda hangi başlıkların ne kadar ağırlık taşıdığını anlatıyoruz.
En ağırlıklı başlık: tansiyon
Yüksek tansiyon, inme için en güçlü tek risk etkenidir ve hem damar tıkanmasına bağlı hem de beyin kanamasına bağlı inmelerde rol oynar. Tansiyonun kontrol altına alınması, inmeden korunmada elde edilebilecek en büyük tek kazançtır.
Önemli olan, tansiyonun yalnızca ölçüldüğü anda değil, gün boyunca ve yıllar içinde kontrol altında olmasıdır. Bu nedenle ev ölçümleri ve ilaca düzenli uyum belirleyicidir. Ayrıntısı tansiyon değerleri yazımızda.
İkinci ağırlıklı başlık: ritim
Atriyal fibrilasyon, inme riskini belirgin biçimde artırır ve bu risk uygun tedaviyle büyük ölçüde önlenebilir. Sorun şudur: hastaların önemli bir bölümünde hiçbir belirti yoktur ve tanı ancak inme geliştikten sonra konur.
Bu nedenle:
- Zaman zaman nabzınızı elle kontrol edin; düzenli mi, düzensiz mi bakın.
- Çarpıntı hissediyorsanız bunu geçiştirmeyin.
- Tanı konduysa kan sulandırıcı tedaviyi aksatmayın; ayrıntısı kan sulandırıcı rehberimizde.
Konuyu atriyal fibrilasyon ve inme riski yazımızda ele aldık.
Diğer değiştirilebilir başlıklar
- Sigara. Bırakıldığında risk yıllar içinde belirgin biçimde azalır. Pasif içicilik de risk oluşturur.
- Diyabet. Kan şekeri kontrolünün yanında tansiyon ve kolesterol yönetimi de önemlidir.
- Kolesterol. Özellikle damar tıkanmasına bağlı inmelerde etkilidir.
- Obezite ve hareketsizlik. Düzenli yürüyüş bile riski azaltır.
- Beslenme. Tuzu azaltmak, sebze ve meyveyi artırmak; ayrıntısı Akdeniz diyeti yazımızda.
- Alkol. Miktar arttıkça risk artar.
- Uyku apnesi. Tedavi edilmediğinde tansiyon ve ritim üzerinden riski artırır.
- Boyun damarlarında darlık. Saptandığında tedavi planlanır; karotis darlığı yazımıza bakabilirsiniz.
- Stres ve depresyon. Dolaylı ama gerçek bir katkısı vardır.
Değiştirilemeyen etkenler
Bunlar da vardır ve bilinmeleri, diğer başlıklara verilen önemi artırır:
- yaş
- ailede inme öyküsü
- daha önce inme ya da geçici iskemik atak geçirmiş olmak
- bazı kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları
Daha önce geçici iskemik atak geçirmiş olmak, en güçlü uyarılardan biridir ve ayrı bir yazıda ele alınmıştır.
İkinci inmeyi önlemek
İnme geçirmiş bir kişide ikinci inme riski, hiç geçirmemiş birine göre belirgin biçimde yüksektir. Bu dönemde yapılanlar hayati önemdedir:
- İnmenin nedeninin araştırılması. Ritim, boyun damarları, kalp içi yapılar.
- Nedene yönelik tedavi. Örneğin ritim bozukluğu varsa kan sulandırıcı.
- Tansiyon ve kolesterol hedeflerinin sıkılaştırılması.
- Sigaranın kesin olarak bırakılması.
- Rehabilitasyona erken başlanması. Ayrıntısı rehabilitasyon yazımızda.
- İlaçlara uyumun sürdürülmesi. İlk aylarda bırakma oranı yüksektir; bu, en sık geri adımdır.
Belirtileri tanımak da korunmanın parçasıdır
İnmede tedavinin başarısı zamana bağlıdır. Damar açıcı tedaviler yalnızca ilk saatlerde uygulanabilir. Bu nedenle belirtileri tanımak, korunmanın ayrılmaz bir parçasıdır.
Aniden ortaya çıkan yüz kayması, kolda güçsüzlük ve konuşma bozukluğu en tipik üçlüdür. Ayrıntısı FAST kuralı yazımızda. Bu belirtileri ev halkının da bilmesi önemlidir, çünkü inme geçiren kişi çoğu zaman durumu fark edemez.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri aniden ortaya çıkarsa, geçse bile hemen 112'yi arayın:
- yüzün bir tarafında kayma ya da gülümserken asimetri
- bir kolda ya da bacakta güçsüzlük, uyuşma
- konuşma bozukluğu, kelime bulamama, söyleneni anlayamama
- tek gözde ya da bir tarafta ani görme kaybı
- ani ve şiddetli baş dönmesi, denge kaybı, yürüyememe
- hayatının en şiddetli baş ağrısı
Belirti kısa sürede geçse bile başvurun. Bu, yaklaşan bir inmenin habercisi olabilir.
Sık sorulan sorular
Aspirin inmeyi önler mi?
Daha önce inme ya da damar hastalığı geçirmiş kişilerde koruyucu tedavinin parçası olabilir. Ancak hiç hastalığı olmayan kişilerde rutin aspirin kullanımı artık önerilmemektedir, çünkü kanama riski kazancı dengeleyebilir. Ayrıca atriyal fibrilasyonda aspirin yeterli değildir. Kararı hekiminiz verir.
Boyun damarımda plak var, ameliyat olmalı mıyım?
Her plak girişim gerektirmez. Karar; darlığın derecesine, belirti olup olmadığına ve genel durumunuza göre verilir. Belirtisiz hafif ve orta darlıklarda genellikle ilaç tedavisi ve takip yeterlidir.
Genç yaşta inme olur mu?
Olur ve nedenleri farklıdır: damar duvarı yırtılmaları, kalpteki delikler, pıhtılaşma bozuklukları ve uyarıcı madde kullanımı. Ayrıntısı genç yaşta inme yazımızda.
Kaç yaşından sonra dikkat etmeliyim?
Risk yaşla artar, ancak damar sertliği süreci çok daha erken başlar. Tansiyon, kolesterol ve şeker kontrolüne orta yaştan itibaren, aile öyküsü varsa daha erken başlamak anlamlıdır.
Hangi tetkikler yaptırmalıyım?
Herkes için standart bir liste yoktur. Tansiyon ölçümü, kan şekeri ve kolesterol takibi temel başlıklardır. Nabız düzensizliği, üfürüm ya da şikâyet varsa ek tetkikler istenir. Hangi testin size gerektiğine hekiminiz karar verir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Koruyucu ilaç kararları kişiye özeldir; aspirin dâhil hiçbir ilacı hekiminize danışmadan başlatmayın ya da kesmeyin.
Kaynaklar
- European Stroke Organisation, inmeden korunma kılavuzu
- European Society of Cardiology, atriyal fibrilasyon tanı ve tedavi kılavuzu
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu