Okulda sıra beklerken, kan alınırken ya da sıcak bir günde ayakta dururken bayılan bir genç, çok yaygın bir tablodur. Bu bayılmaların büyük bölümü vazovagal senkop denen, zararsız bir refleksle ilgilidir. Ancak seyrek de olsa bayılma, bir kalp sorununun ilk işareti olabilir.
Bu yazı, ikisini ayırt etmeye yarayan ipuçlarını anlatır. Değerlendirme hekiminize aittir; ilk bayılmanın bir kez değerlendirilmesi her zaman yerindedir.
En sık neden: vazovagal senkop
Bazı tetikleyiciler karşısında sinir sistemi aşırı bir yanıt verir: kalp hızı yavaşlar, damarlar gevşer, tansiyon düşer ve beyne giden kan kısa süreliğine azalır. Sonuç, kısa bir bilinç kaybıdır.
Tipik tetikleyiciler:
- uzun süre ayakta durmak, özellikle sıcak ve kalabalık ortamlarda
- kan görmek, iğne ya da kan alma
- ağrı ve korku
- aç kalmak ve sıvı eksikliği
- kapalı ve havasız ortamlar
- ani ayağa kalkmak
- uzun süre öksürmek ya da ıkınmak
Tipik özelliği, öncesinde uyarı belirtilerinin olmasıdır: sıcaklık hissi, terleme, bulantı, solukluk, görmenin kararması, kulakta uğultu. Genç yere düştükten sonra kısa sürede kendine gelir. Bu tabloya çoğu zaman kısa süreli bir yorgunluk eşlik eder.
Uyarı işaretleri: kalbi düşündürenler
Aşağıdaki özelliklerden biri varsa bayılma zararsız kabul edilmez ve kalp açısından değerlendirilir:
- Egzersiz sırasında bayılma. Egzersiz sonrasında değil, sırasında. Bu en önemli uyarı işaretidir.
- Hiçbir uyarı belirtisi olmadan, bir anda yere yığılma.
- Yatarken ya da otururken bayılma.
- Bayılmadan hemen önce çarpıntı.
- Bayılmayla birlikte göğüs ağrısı.
- Ani bir ses ya da korkuyla tetiklenen bayılma. Alarm, zil sesi gibi.
- Suda ya da yüzerken bayılma.
- Bayılma sırasında yaralanma. Uyarı gelmediği için korunamamış olmak.
- Ailede genç yaşta ani ölüm, açıklanamayan bayılma, boğulma ya da kalıtsal kalp hastalığı öyküsü. Ailesel kalp riski yazımız.
- Bilinen bir kalp hastalığı.
Bayılmanın diğer nedenleri
- Ayağa kalkınca tansiyon düşmesi. Hızlı büyüme döneminde ve sıvı eksikliğinde sıktır; düşük tansiyon yazımız.
- Kansızlık. Özellikle adet gören kız çocuklarında; anemi yazımız.
- Kan şekeri düşüklüğü. Öğün atlandığında.
- Katı diyet ve yeme bozuklukları. Atlanmaması gereken bir başlıktır.
- Enerji içeceği, uyarıcı ve bazı ilaçlar.
- Nöbetler. Bayılmayla karışabilir; kasılmalar, idrar kaçırma ve uzun süren kendine gelememe ayrım için önemlidir.
Hangi tetkikler yapılır?
- Ayrıntılı öykü. Tanının büyük bölümü buradan konur. Olayı gören birinin anlatımı çok değerlidir.
- Muayene ve yatarken ile ayakta tansiyon ölçümü.
- EKG. Her ilk bayılmada önerilir; bazı kalıtsal ritim bozukluklarını yakalayabilir; EKG yazımız.
- Kan testleri. Kansızlık ve şeker.
- Gerekirse ekokardiyografi, efor testi ya da ritim kaydı. Uyarı işareti varsa; Holter yazımız.
- Eğik masa testi. Tekrarlayan ve nedeni netleşmeyen vazovagal tablolarda kullanılabilir.
Vazovagal bayılmada ne yapılabilir?
- Uyarı belirtilerini tanımayı öğretin. Gencin kendi başına en işe yarayan adımı budur.
- Uyarı gelince hemen oturun ya da uzanın. Bacakları yükseltmek yardımcı olur. Ayakta direnmek düşme ve yaralanmaya yol açar.
- Bacak kaslarını kasma, bacak bacak üstüne atıp sıkma, elleri kenetleyip çekme. Bu hareketler tansiyonu kısa sürede yükseltip bayılmayı önleyebilir.
- Yeterli sıvı alın. Özellikle sıcak günlerde ve sporda.
- Öğün atlamayın. Kahvaltı özellikle önemlidir.
- Uzun süre kıpırdamadan ayakta durmaktan kaçının.
- Kan aldırırken uzanarak aldırın. Sağlık personeline önceden söyleyin.
Bayılan birine ilk yardım
- Sırtüstü yatırın ve bacaklarını yükseltin.
- Sıkan giysileri gevşetin, ortamı havalandırın.
- Hemen ayağa kaldırmayın. Birkaç dakika uzanık kalsın.
- Kendine gelmezse ya da nefes almıyorsa 112'yi arayın ve kalp masajına başlayın.
- Kusma varsa yan yatırın.
- Olayı not edin. Ne yapıyordu, ne kadar sürdü, kasılma oldu mu.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- egzersiz sırasında bayılma
- bir iki dakika içinde kendine gelmeme
- nefes almama ya da düzensiz nefes alma
- bayılmayla birlikte göğüs ağrısı ya da çarpıntı
- bayılma sırasında ciddi yaralanma, özellikle baş çarpması
- nöbet geçirme
Sık sorulan sorular
Kan alınırken bayıldı, kalbinde sorun var mı?
Bu tablo vazovagal bayılmanın en tipik örneğidir ve kalp sorununa işaret etmez. Yine de ilk bayılmada bir kez değerlendirilmesi ve EKG çekilmesi yerindedir. Sonraki kan alma işlemlerinde uzanarak aldırmak çoğu zaman sorunu önler.
Egzersiz sonrası bayılma da tehlikeli mi?
Egzersiz bittikten hemen sonra ayakta dikilirken yaşanan bayılma çoğu zaman tansiyonun ani düşmesiyle ilgilidir. Egzersiz sırasında olan bayılma ise farklıdır ve mutlaka kalp açısından değerlendirilmelidir. Ayrımı hekiminiz yapar; olayı gören birinin anlatımı çok yardımcı olur.
Sık bayılıyor, spor yapabilir mi?
Vazovagal bayılma tanısı konduysa genellikle spor yapabilir; sıvı alımı ve uyarı belirtilerine dikkat önemlidir. Uyarı işareti taşıyan bayılmalarda ise değerlendirme tamamlanana kadar yoğun spora ara verilir; spor öncesi tarama yazımız.
Bayılma nöbet mi, nasıl ayırırım?
Bayılmada genellikle öncesinde sıcaklık, terleme ve görmenin kararması olur, kendine geliş hızlıdır. Bayılma sırasında birkaç saniyelik kasılmalar da görülebilir ve bu sık karıştırılır. Uzun süren kasılma, dil ısırma ve kendine gelememe ise nöbeti düşündürür. Olayı video ile kaydetmek ayrımda yardımcı olabilir.
Büyüyünce geçer mi?
Vazovagal bayılma ergenlik döneminde sıktır ve yaş ilerledikçe çoğu gençte belirgin biçimde azalır. Tetikleyicileri tanımak ve önleyici hareketleri öğrenmek bu dönemi kolaylaştırır.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Bayılmanın nedeni muayene ve tetkiklerle belirlenir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, senkop tanı ve tedavi kılavuzu
- Association for European Paediatric Cardiology, çocukta senkop değerlendirme önerileri
- Türk Pediatrik Kardiyoloji ve Kalp Cerrahisi Derneği, çocukluk çağı senkop uzlaşı raporu