Akşama doğru şişen bacaklar, gün sonunda sıkan ayakkabılar, ağırlık hissi. Bu tablo çok yaygındır ve genellikle görmezden gelinir. Oysa arkasında ilerleyebilen bir süreç vardır: kronik venöz yetmezlik.
Bu yazı, bu tablonun neden oluştuğunu, hangi durumda ilerlediğini ve ne yapılabileceğini anlatır. Bacak şişliğinin başka nedenleri de olduğu için tanı hekiminize aittir.
Nasıl oluşur?
Bacaklardaki toplardamarların kanı yukarı taşıması iki mekanizmaya bağlıdır: kasların pompa etkisi ve damar içindeki kapakçıklar. Kapakçıklar bozulduğunda kan geri kaçar, damarda birikir ve basınç artar.
Artan basınç zamanla damar duvarından sıvının dokuya sızmasına yol açar. Sonuç: şişlik. Süreç devam ederse ciltte kalıcı değişiklikler başlar.
Kapakçıkların bozulma nedenleri arasında ailesel yatkınlık, uzun süre ayakta durmak, fazla kilo, gebelik, ileri yaş ve geçirilmiş derin ven trombozu sayılır. Sonuncusu özellikle önemlidir; derin ven trombozu yazımıza bakabilirsiniz.
Belirtiler ve ilerleme
Tablonun tipik özelliği, gün içinde artması ve dinlenmeyle azalmasıdır:
- akşama doğru artan, sabah azalan şişlik
- bacaklarda ağırlık ve yorgunluk hissi
- ayakta durunca artan ağrı
- gece krampları
- kaşıntı ve yanma
- huzursuz bacak hissi
- çorap lastiğinin derin iz bırakması
İlerlediğinde şunlar eklenir:
- Ciltte kahverengimsi renk değişikliği. Özellikle bilek çevresinde.
- Cildin sertleşmesi ve kalınlaşması.
- Egzama benzeri kızarıklık ve pullanma.
- Bilek çevresinde açılan yara. En ileri aşamadır ve iyileşmesi uzun sürer.
Renk değişikliği ve sertleşme başladığında süreç artık geri dönüşsüz aşamaya yaklaşmıştır; bu aşamada beklemek doğru değildir.
Her bacak şişliği bu değildir
Ayrım için birkaç pratik ipucu:
- Tek taraflı ve yeni başlayan şişlik. Pıhtı ya da enfeksiyon akla gelir; beklemeyin.
- İki taraflı ve nefes darlığıyla birlikte. Kalp yetmezliği araştırılmalıdır; kalp yetmezliği yazımız.
- Sabah da geçmeyen, ayak sırtını ve parmakları tutan şişlik. Lenfödem akla gelir; ayrım yazımız.
- Yeni bir ilaç sonrası başlayan şişlik. Bazı tansiyon ilaçları ve ağrı kesiciler şişlik yapabilir.
- Böbrek ve tiroid sorunları. Basit kan testleriyle değerlendirilir.
Ne yapılabilir?
- Basınçlı çorap. Tedavinin temelidir. Basınç sınıfı ve beden hekiminizce belirlenmelidir; yanlış seçilen çorap işe yaramaz. Sabah yataktan kalkmadan giymek en etkilisidir.
- Düzenli yürüyüş. Baldır kaslarını çalıştırarak pompa etkisini artırır.
- Bacakları yükseltmek. Gün içinde birkaç kez, kalp hizasının üzerine, on beş yirmi dakika.
- Ayak bileği hareketleri. Uzun süre oturuyorsanız saat başı yapın.
- Uzun süre hareketsiz kalmamak. Ayakta çalışıyorsanız ağırlığı bir bacaktan diğerine aktarın ve ara verin.
- Kilo kontrolü.
- Cilt bakımı. Kuruluğu önlemek yara gelişimini azaltır. Nemlendirici kullanın.
- Çok sıcak ortamlardan kaçınmak. Uzun sıcak duş ve sauna damarları genişletir.
- Dar lastikli çorap ve giysilerden kaçınmak.
Altta yatan varis kaçağı saptanırsa girişimsel tedavi gündeme gelebilir; varis tedavisi yazımıza bakabilirsiniz.
Yara gelişirse
Bilek çevresinde açılan yaralar bu tablonun en zor aşamasıdır. İyileşmeleri haftalar, bazen aylar sürer ve doğru bakım gerektirir. Burada iki kural vardır:
- Kompresyon tedavisi şarttır. Yara bakımı tek başına yeterli olmaz.
- Atardamar durumu değerlendirilmelidir. Atardamar darlığı varsa kompresyon yaklaşımı değişir; bu yüzden ölçüm yapılmadan bandaj uygulanmaz.
Yaranın kendi kendine iyileşmesini beklemeyin; erken başvurun.
Hekime başvurun
Aşağıdakilerden biri varsa bekletmeyin:
- bilek çevresinde kahverengimsi renk değişikliği
- cildin sertleşmesi ya da kalınlaşması
- egzama benzeri kızarıklık ve kaşıntı
- açılan yara ya da akıntı
- sabah da geçmeyen şişlik
- tek bacakta yeni başlayan şişlik
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- bir bacakta ani şişlik, ısı artışı ve şiddetli ağrı
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
- derin nefes alınca artan ani göğüs ağrısı
- öksürükle kan gelmesi
- bacakta yaygın kızarıklık, ateş ve titreme
- varis üzerinden durdurulamayan kanama
Sık sorulan sorular
Varis çorabını nasıl seçmeliyim?
Kendi başınıza seçmeyin. Basınç sınıfı ve beden, bacak ölçülerinize ve durumunuza göre belirlenir; yanlış seçilen çorap ya işe yaramaz ya da rahatsızlık verir. Ayrıca atardamar dolaşımınız değerlendirilmeden yüksek basınçlı çorap kullanılmamalıdır.
Çorabı gece de giymeli miyim?
Genellikle hayır. Basınçlı çorap, ayakta geçirilen saatlerde giyilir ve gece çıkarılır; çünkü yatarken yer çekimi etkisi ortadan kalkar. Farklı bir talimat verilmediyse bu kurala uyun.
Bacak şişliği için idrar söktürücü kullanabilir miyim?
Kendi başınıza kullanmayın. Venöz yetmezliğe bağlı şişlikte idrar söktürücüler genellikle çözüm değildir ve gereksiz kullanımda tuz dengesini bozabilir, böbrekleri zorlayabilir. Şişliğin nedeni belirlenmeden ilaç başlanmaz.
Yürümek şişliği artırır mı?
Aksine azaltır. Yürürken baldır kasları damarları sıkarak kanı yukarı iter. Şişliği artıran şey, uzun süre hareketsiz ayakta ya da oturarak kalmaktır. Ayakta çalışıyorsanız düzenli aralarla hareket edin.
Bitkisel kremler ve haplar işe yarar mı?
Bazı ürünlerin yakınmaları hafiflettiği bildirilir, ancak altta yatan kapak bozukluğunu düzeltmezler ve kompresyonun yerini tutmazlar. Kullanacaksanız hekiminize söyleyin; bazıları kan sulandırıcılarla etkileşebilir. Etkileşim yazımız.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Şişliğin nedeni ve tedavisi hekiminiz tarafından belirlenmelidir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society for Vascular Surgery, kronik venöz hastalık yönetimi kılavuzu
- European Society of Cardiology, periferik arter ve aort hastalıkları kılavuzu
- Ulusal Vasküler ve Endovasküler Cerrahi Derneği, venöz hastalıklar uzlaşı raporu