Varis, çoğu insan için görünüşle ilgili bir konudur. Oysa altında işleyen bir mekanizma vardır ve bir bölümü zamanla ilerleyerek cilt sorunlarına yol açabilir. Bu yüzden asıl soru "varisim var mı" değil, "varisim tedavi gerektiriyor mu" olmalıdır.
Bu yazı, varisin neden oluştuğunu, hangi durumlarda tedavi gerektiğini ve yöntemlerin nasıl çalıştığını anlatır. Karar, damar cerrahisi değerlendirmesiyle verilir.
Neden oluşur?
Bacaklardaki toplardamarların görevi, kanı yer çekimine karşı yukarı, kalbe doğru taşımaktır. Bu işi iki yardımcıyla yaparlar:
- Bacak kasları. Yürürken kasılıp damarları sıkarak kanı yukarı iterler.
- Damar içindeki kapakçıklar. Kanın geri kaçmasını engeller.
Kapakçıklar işlevini yitirdiğinde kan geri kaçar ve damarda birikir. Basınç artar, damar genişler ve kıvrımlı hâle gelir. Görünen şey budur.
Riski artıran durumlar: ailede varis öyküsü, uzun süre ayakta ya da oturarak çalışmak, fazla kilo, gebelik, ileri yaş ve hareketsizlik.
Belirtiler
Varis her zaman yakınma yapmaz. Yaptığında tipik özelliği, akşama doğru artması ve dinlenmeyle azalmasıdır:
- bacaklarda ağırlık ve dolgunluk hissi
- akşama doğru artan şişlik
- yanma ve kaşıntı
- gece kramplar
- huzursuz bacak hissi
- uzun süre ayakta durunca artan ağrı
- ciltte kahverengi renk değişikliği
- bilek çevresinde sertleşme
Bacak şişliğinin başka nedenleri de vardır; ayrımı bacak şişmesi ayrımı yazımızda ve kronik venöz yetmezlik yazımızda ele aldık.
Ne zaman tedavi gerekir?
Tedavi kararı görüntüye değil, üç başlığa bakılarak verilir:
- Yakınmaların günlük hayatı etkilemesi. Ağrı, ağırlık ve şişlik nedeniyle çalışamamak ya da hareketten kaçınmak.
- Cilt değişikliklerinin başlaması. Renk değişikliği, sertleşme, egzama. Bunlar ilerleyen hastalığın işaretidir ve beklenmemelidir.
- Komplikasyon gelişmesi. Yüzeysel damarda pıhtı ve iltihap, kanama ya da açılan yara.
Yalnızca görünüm nedeniyle yapılan işlemler estetik kapsamında değerlendirilir. Buna karşılık cilt değişikliği başlamışsa tedavi ertelenmemelidir.
Değerlendirme nasıl yapılır?
- Muayene. Ayakta yapılması önemlidir; yatarken damarlar boşalır.
- Renkli Doppler ultrason. Temel tetkiktir; hangi damarda kaçak olduğunu ve derin sistemin durumunu gösterir. Ağrısız ve ışın içermez.
- Derin ven sisteminin değerlendirilmesi. Geçirilmiş pıhtı olup olmadığı önemlidir; derin ven trombozu yazımız.
- Şişliğin diğer nedenlerinin dışlanması. Kalp, böbrek, tiroid ve ilaçlar.
Tedavi seçenekleri
Girişimsel olmayan yaklaşımlar. Her hastada temeli oluşturur ve işlem yapılsa bile sürer:
- Basınçlı çorap kullanımı. Doğru basınç ve doğru beden önemlidir; hekiminizin önerdiği tipi kullanın.
- Düzenli yürüyüş. Kas pompasını çalıştırır ve en etkili adımlardandır.
- Bacakları yükseltmek. Gün içinde birkaç kez, kalp hizasının üzerine.
- Uzun süre hareketsiz kalmamak. Ayakta ya da oturarak çalışıyorsanız saat başı hareket edin.
- Kilo kontrolü. Kilo verme yazımız.
- Çok sıcak ortamlardan kaçınmak. Sıcak damarları genişletir.
Girişimsel yöntemler. Bugün büyük ölçüde kapalı yöntemler tercih edilir:
- Isı ile kapatma yöntemleri. Damarın içinden ilerletilen bir kateterle damar kapatılır. Genellikle günübirlik uygulanır.
- Yapıştırıcı ile kapatma. Isı kullanılmadan yapılan bir seçenektir.
- Köpük tedavisi. Küçük ve orta çaplı damarlarda kullanılır.
- Cerrahi çıkarma. Bugün daha seyrek uygulanır, ancak bazı durumlarda tercih edilir.
- Kılcal damarlar için yüzeysel işlemler. Bunlar genellikle görünüme yöneliktir.
Hangi yöntemin uygun olduğu; kaçağın yerine, damarın çapına, cilt durumuna ve eşlik eden hastalıklara göre belirlenir. Kararı damar cerrahınız verir. İşlem öncesi hazırlık için hazırlık yazımıza bakabilirsiniz.
İşlemden sonra
- Erken yürüyün. Hareketsizlik pıhtı riskini artırır.
- Basınçlı çorabı önerilen süre boyunca kullanın.
- Morarma ve sertlik olabilir. Haftalar içinde geriler.
- Ağır kaldırmaktan ve uzun süre ayakta durmaktan kaçının. Süreyi hekiminiz belirler.
- Kontrol Doppler'ini aksatmayın.
- Varis tekrarlayabilir. Altta yatan eğilim sürdüğü için, koruyucu önlemler bırakılmamalıdır.
Bekletilmemesi gerekenler
Aşağıdakilerden biri varsa hekiminize başvurun:
- varis üzerinde kızarıklık, sertlik ve ağrı
- bacakta yeni başlayan yara ya da açılan cilt
- ciltte kahverengi renk değişikliği ve sertleşme
- varis üzerinden kanama
- tek bacakta ani ve belirgin şişlik
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- bir bacakta ani şişlik, ısı artışı ve şiddetli ağrı
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
- derin nefes alınca artan ani göğüs ağrısı
- öksürükle kan gelmesi
- bayılma ya da bayılacak gibi olma
- durdurulamayan kanama
Sık sorulan sorular
Varis kalp hastalığı belirtisi mi?
Hayır. Varis, bacak toplardamarlarının kendi sorunudur ve kalp hastalığını göstermez. Ancak bacak şişliği yalnızca varisle olmaz; kalp yetmezliği, böbrek ve tiroid sorunları da şişlik yapar. Şişlik iki taraflı ve yeni başladıysa değerlendirilmelidir.
Varis çorabını sürekli giymeli miyim?
Genellikle gündüz, ayakta geçirilen saatlerde giyilir ve gece çıkarılır. Doğru basınç sınıfı ve doğru beden önemlidir; yanlış seçilen çorap işe yaramaz, hatta rahatsızlık verir. Sabah yataktan kalkmadan giymek en etkilisidir.
Kapalı yöntemle tedavi olursam tekrarlar mı?
Kapatılan damar açılmaz, ancak altta yatan yatkınlık sürdüğü için zaman içinde başka damarlarda varis gelişebilir. Bu yüzden işlem sonrası da yürüyüş, kilo kontrolü ve gerektiğinde çorap kullanımı sürdürülmelidir.
Gebelikte varis tedavisi yapılır mı?
Gebelikte genellikle girişimsel tedavi ertelenir; bu dönemde basınçlı çorap, yürüyüş ve bacakları yükseltmek tercih edilir. Gebelikte ortaya çıkan varislerin bir bölümü doğumdan sonraki aylarda geriler. Kararı hekiminiz verir.
Kılcal damarlar için yaptırdığım işlem yeterli olur mu?
Yüzeysel kılcal damarlara yönelik işlemler görünümü düzeltir, ancak altta bir kaçak varsa sorunu çözmez ve tekrarlar. Bu yüzden işlemden önce Doppler ultrasonla derindeki durumun değerlendirilmesi gerekir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tedavi kararı ve yöntem seçimi damar cerrahınıza aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society for Vascular Surgery, kronik venöz hastalık yönetimi kılavuzu
- European Society of Cardiology, periferik arter ve aort hastalıkları kılavuzu
- Ulusal Vasküler ve Endovasküler Cerrahi Derneği, venöz hastalıklar uzlaşı raporu