Kalbi besleyen damarlara koroner arter denir. Bu damarların iç duvarında yıllar içinde plak adı verilen birikimler oluşur. Süreç genellikle otuzlu yaşlardan önce başlar ve uzun süre hiçbir belirti vermez.
Bu yazıda sürecin nasıl ilerlediğini, hangi noktada belirti verdiğini ve ilerlemeyi durdurmak için ne yapılabileceğini anlatıyoruz.
Plak nasıl oluşur?
- Damar iç yüzeyi zedelenir. Yüksek tansiyon, sigara, yüksek kan şekeri ve iltihap bu zedelenmeyi yapar.
- LDL kolesterol duvara girer. Zedelenmiş yüzeyden geçen kolesterol parçacıkları duvarda birikir.
- Bağışıklık hücreleri devreye girer. Kolesterolü temizlemeye çalışırken duvarda iltihaplı bir yapı oluşur.
- Plak büyür. Üzerinde ince bir örtü oluşur; içinde yağdan zengin bir çekirdek birikir.
- Damar bir süre genişleyerek uyum sağlar. Bu yüzden plak büyürken bile kan akımı korunabilir ve belirti çıkmaz.
- Uyum sınırı aşılınca daralma başlar. Efor sırasında kalp kasına yeterli kan gitmez ve şikâyet ortaya çıkar.
İki farklı ilerleme yolu
Bu ayrım, hastalığın anlaşılması açısından kritiktir:
- Yavaş daralma. Plak büyür, damar giderek daralır. Belirti eforla gelir, dinlenmekle geçer, aylar içinde yavaşça artar. Buna kararlı hastalık denir ve anjina pektoris yazımızda anlatılmıştır.
- Ani olay. Plağın üzerindeki ince örtü çatlar; vücut bunu bir yara sanıp üzerine pıhtı oluşturur. Damar dakikalar içinde tıkanır ve kalp krizi gelişir.
Şaşırtıcı olan şudur: kalp krizlerinin önemli bir bölümü, daha önce belirgin darlık yapmayan plaklarda gelişir. Yani "damarım yüzde elli darmış, önemli değilmiş" demek yanıltıcıdır. Belirleyici olan yalnızca darlığın yüzdesi değil, plağın kararlılığıdır.
Bu, ilaç tedavisinin neden bu kadar önemli olduğunu açıklar: kolesterol düşürücü tedavinin en büyük katkısı darlığı açmak değil, plağı kararlı hâle getirmektir.
Belirtileri
- Eforla gelen göğüs rahatsızlığı. Baskı, sıkışma, ağırlık; dinlenmekle geçer.
- Kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılma.
- Eforla gelen nefes darlığı. Bazen ağrı olmadan tek belirti olabilir.
- Çabuk yorulma.
- Soğuk havada ve yokuş yukarı yürürken şikâyetin belirginleşmesi.
- Ağır yemek sonrası şikâyetin artması.
Diyabetli kişilerde ve ileri yaşta belirtiler silik olabilir; bunu sessiz kriz yazımızda ele aldık.
Nasıl değerlendirilir?
- Öykü ve muayene. Şikâyetin eforla ilişkisi en değerli bilgidir.
- EKG ve kan testleri.
- Efor testi ya da görüntüleme eklenmiş stres testleri.
- Kalp tomografisi. Damarları girişimsiz görüntüler; ayrıntısı kalsiyum skoru yazımızda.
- Anjiyografi. Kesin görüntü sağlar ve gerektiğinde aynı seansta girişim yapılabilir.
Tedavi: üç ayak
- Yaşam düzeni. Sigarayı bırakmak, beslenme, düzenli hareket, kilo ve uyku. Etkisi ilaçla yarışacak düzeydedir.
- İlaç tedavisi. Kolesterol, tansiyon, kan şekeri ve pıhtı önleyici tedaviler. Amaç hem şikâyeti azaltmak hem de plağı kararlı hâle getirmektir. Bu yazıda ilaç adı ve doz verilmez.
- Girişim. Stent ya da bypass. Bunlar darlığı giderir ancak hastalığı ortadan kaldırmaz; ilaç ve yaşam düzeni devam eder. Karar sürecini bypass mı stent mi yazımızda anlattık.
Sık karşılaşılan üç yanılgı
- "Stent takıldı, hastalık bitti." Stent yalnızca o darlığı açar. Diğer damarlardaki süreç devam eder. İlaçlar bu yüzden sürdürülür.
- "Ağrım yok, demek ki damarım açık." Süreç uzun süre sessiz ilerler. Risk etkenleriniz varsa değerlendirme şikâyet beklenmeden yapılır.
- "Yüzde elli darlık önemsiz." Darlığın yüzdesi tek ölçüt değildir; plağın yapısı ve toplam risk de değerlendirilir.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- dinlenmekle geçmeyen ya da yirmi dakikadan uzun süren göğüs ağrısı
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
- yeni başlayan, dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı
- bayılma ya da bayılacak gibi olma
- daha önce olan şikâyetin aniden şiddetlenmesi ya da daha az eforla çıkmaya başlaması
Sık sorulan sorular
Damar tıkanıklığı geri döndürülebilir mi?
Mevcut plağın tamamen kaybolması beklenmez. Ancak yoğun kolesterol düşürücü tedaviyle plağın küçülmesi ve daha kararlı hâle gelmesi gösterilmiştir. Asıl kazanç, ilerlemenin durdurulması ve kalp krizi riskinin azalmasıdır.
Her darlığa stent takılır mı?
Hayır. Şikâyet yapmayan ve kan akımını belirgin kısıtlamayan darlıklarda ilaç tedavisi genellikle yeterlidir. Gerekliliği belirlemek için işlem sırasında basınç ölçümü gibi ek değerlendirmeler yapılabilir.
Ailemde var, bende de olur mu?
Aile öyküsü riski artırır ama kaderiniz değildir. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olanlarda değerlendirmeye daha erken başlanır. Ayrıntısı ailesel kalp riski yazımızda.
Egzersiz yapmam sakıncalı mı?
Tam tersine, uygun şekilde planlanmış egzersiz tedavinin parçasıdır. Yalnızca programın durumunuza göre belirlenmesi gerekir; yeni tanı almışsanız önce hekiminize danışın.
İlaçları ömür boyu mu kullanacağım?
Çoğu hastada evet. Bu ilaçlar hastalığı iyileştirmez, ilerlemesini yavaşlatır ve olayları önler; kesildiğinde koruma da sona erer. Yan etki yaşıyorsanız ilacı bırakmak yerine hekiminizle alternatifleri konuşun.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tedavi kararı ve girişim gerekliliği kişiye özeldir. İlaçlarınızı bu yazıya dayanarak değiştirmeyin.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, kronik koroner sendromlar kılavuzu
- European Society of Cardiology ve European Atherosclerosis Society, dislipidemi kılavuzu
- Türk Kardiyoloji Derneği, koroner arter hastalığı uzlaşı raporu