Kalp hastalığı öğrenildiğinde ilk refleks çoğu zaman hareketi azaltmaktır. Oysa günümüzde yaklaşım tam tersidir: uygun şekilde planlanmış düzenli hareket, kalp hastalığının tedavisinin bir parçasıdır. Efor kapasitesini artırır, şikâyetleri azaltır ve hastaneye yatış riskini düşürür.
Buradaki anahtar kelime "uygun şekilde planlanmış" ifadesidir. Bu yazı, başlarken nelere dikkat edileceğini anlatır; kişisel programınızı hekiminiz belirler.
Başlamadan önce
- Hekiminize sorun. Özellikle yakın zamanda kalp krizi geçirdiyseniz, stent takıldıysa, ameliyat olduysanız, kalp yetmezliğiniz ya da ritim bozukluğunuz varsa.
- Efor testi gerekebilir. Hem güvenli sınırı belirlemek hem de hangi yoğunlukta çalışacağınızı saptamak için istenebilir.
- Kardiyak rehabilitasyon programını sorun. Kalp krizi ya da ameliyat sonrası gözetimli programlar, tek başına başlamaktan hem daha güvenli hem de daha etkilidir.
- İlaçlarınızı bilin. Bazı ilaçlar nabzı yavaşlatır; bu durumda nabza göre yoğunluk ayarlamak yanıltıcı olur.
Yoğunluğu nasıl ayarlarsınız?
Nabız hedefleri kişiye ve kullanılan ilaçlara göre değiştiği için burada sayı verilmemiştir. Pratikte iki basit yöntem çok işe yarar:
- Konuşma testi. Yürürken cümle kurabiliyor ama şarkı söyleyemiyorsanız, genellikle orta yoğunluktasınız demektir. Konuşamayacak kadar zorlanıyorsanız tempoyu düşürün.
- Zorlanma derecesi. Kendi hissinize göre "hafif zorlanıyorum" ile "epeyce zorlanıyorum" arasında kalmak çoğu hastada uygundur.
Nabız takibi yapıyorsanız, size özel bir aralık verilmişse ona uyun. Akıllı saat ölçümleri yaklaşık değerlerdir; şikâyetiniz varsa cihazın normal göstermesine güvenmeyin.
Haftalık plan nasıl kurulur?
Genel yaklaşım, aerobik hareketi haftaya yaymak ve buna direnç çalışmasını eklemektir. Süreyi ve yoğunluğu aynı anda değil, sırayla artırın: önce süre, sonra tempo.
- Aerobik. Tempolu yürüyüş, sabit bisiklet, yüzme. Haftanın çoğu gününe yayılmış olması, tek seferde uzun yapmaktan daha iyidir.
- Direnç çalışması. Haftada iki gün, büyük kas gruplarına yönelik. Hafif ağırlık ve çok tekrar tercih edilir.
- Isınma ve soğuma. Her seansın başında ve sonunda birkaç dakika. Kalp hastalarında bu bölüm isteğe bağlı değildir; aniden başlamak ve aniden durmak risklidir.
- Esneklik ve denge. Özellikle ileri yaşta düşmeyi önlemek için değerlidir.
- Günlük hareket. Asansör yerine merdiven, uzun oturmaları bölmek. Program dışı hareket de sayılır.
Kaçınılması gerekenler
- Nefes tutarak ağırlık kaldırmak. Tansiyonu ani biçimde yükseltir.
- Çok ağır kaldırma ve maksimum zorlanma.
- Aşırı sıcak ya da çok soğuk havada dışarıda egzersiz.
- Ağır yemek sonrası hemen başlamak.
- Hasta ya da ateşliyken devam etmek. Bu dönemde ara verilir.
- Sauna ve çok sıcak duşu egzersizin hemen ardına koymak.
Uyarı belirtileri
Egzersiz sırasında aşağıdakilerden biri olursa hemen durun ve hekiminize başvurun:
- göğüste baskı, sıkışma ya da yanma hissi
- alışılmadık nefes darlığı
- baş dönmesi, göz kararması
- düzensiz ya da aşırı hızlı çarpıntı
- soğuk terleme, bulantı
- bacakta ağrı nedeniyle yürüyememe
- egzersizden sonra saatlerce geçmeyen aşırı yorgunluk
Şikâyet her seferinde aynı efor düzeyinde ortaya çıkıyorsa bu ayrıca önemlidir; anjina pektoris yazımızda bu örüntüyü anlattık.
Duruma göre değişen durumlar
- Kalp yetmezliği. Program daha kademeli kurulur; günlük kilo takibi ve şişlik izlemi eklenir.
- Kalp pili ya da şok cihazı. Bazı hareketler ve temas sporları uygun olmayabilir; ayrıntısı kalp pili ile yaşam yazımızda.
- Yeni stent ya da ameliyat. İlk haftalarda kısıtlamalar vardır; göğüs kemiği ameliyatlarından sonra kol hareketleri sınırlanır.
- Aort anevrizması. Ağır kaldırma ve zorlanma genellikle kısıtlanır.
- Kontrolsüz yüksek tansiyon. Önce tansiyonun kontrol altına alınması istenir.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- dinlenmekle geçmeyen göğüs ağrısı
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- bayılma ya da bayılacak gibi olma
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
Sık sorulan sorular
Stent takıldı, ne zaman başlayabilirim?
Pek çok hastada erken dönemde hafif yürüyüşlere izin verilir, program kademeli olarak artırılır. Ancak zamanlama işlemin türüne, giriş yerine ve genel durumunuza göre değişir. Kesin süreyi işlemi yapan ekipten öğrenin; stent sonrası yaşam yazımızda genel çerçeveyi anlattık.
Nabzım kaç olmalı?
Tek bir doğru sayı yoktur. Hedef aralık yaşınıza, hastalığınıza ve kullandığınız ilaçlara göre değişir; nabzı yavaşlatan ilaç kullananlarda standart formüller yanıltır. Size özel aralığı hekiminizden isteyin, yoksa konuşma testini kullanın.
Ağırlık çalışabilir miyim?
Çoğu kalp hastasında uygun şekilde planlanmış direnç çalışması yararlıdır ve önerilir. Önemli olan hafif ağırlıkla çok tekrar yapmak, nefes tutmamak ve maksimum zorlanmadan kaçınmaktır. Aort anevrizması gibi bazı durumlarda kısıtlama olabilir.
Yürüyüş yeterli mi?
Düzenli tempolu yürüyüş, kalp sağlığı için en iyi belgelenmiş hareketlerden biridir ve pek çok kişi için yeterlidir. Buna haftada iki gün direnç çalışması eklemek kas kütlesini korur ve kazancı artırır.
Bir gün ara verdim, program bozuldu mu?
Hayır. Kalıcılık, kusursuzluktan daha önemlidir. Hastalık, yorgunluk ya da yoğunluk nedeniyle verilen aralar normaldir; ertesi gün kaldığınız yerden devam edin. Uzun bir aradan sonra başlarken temposu düşürerek başlamak gerekir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Kalp hastalığı olan kişilerde egzersiz programı kişiye özel planlanmalıdır. Burada nabız hedefi ve süre değerleri bilinçli olarak verilmemiştir; bunları takip eden hekiminizden alın.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, spor kardiyolojisi ve egzersiz kılavuzu
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu
- Türk Kardiyoloji Derneği, kardiyak rehabilitasyon uzlaşı raporu