Metabolik sendrom, tek bir hastalık değildir. Aynı kişide bir arada bulunduğunda kalp ve damar riskini belirgin biçimde artıran beş bulgunun ortak adıdır. Her biri tek başına "sınırda" görünebilir; birlikte olduklarında tablo değişir.
Bu yüzden metabolik sendromu, ayrı ayrı bakılan sonuçların bir araya getirildiğinde ortaya çıkardığı resim olarak düşünmek doğru olur.
Beş kriter
- Bel çevresinde artış. Yani karın bölgesinde toplanan yağlanma.
- Yüksek trigliserit.
- Düşük koruyucu kolesterol.
- Yüksek kan basıncı ya da tansiyon ilacı kullanıyor olmak.
- Yüksek açlık kan şekeri ya da şeker ilacı kullanıyor olmak.
Bu beş başlıktan belirli bir sayısının bir arada bulunması metabolik sendrom olarak tanımlanır. Sayısal sınırlar kılavuza ve topluma göre değiştiği için burada verilmemiştir; sonuçlarınızın anlamını hekiminizden öğrenin.
Neden bu kadar önemli?
Metabolik sendromun temel fikri şudur: risk toplanmaz, çarpılır. Beş bulgunun hepsi hafif düzeyde olsa bile, bir araya geldiklerinde damar hasarını hızlandıran ortak bir zemin oluştururlar.
Bu zeminin merkezinde genellikle insülin direnci vardır. Karın içindeki yağ dokusu insülin direncini artırır; insülin direnci trigliseriti yükseltir, koruyucu kolesterolü düşürür, tansiyonu artırır ve kan şekerini yukarı çeker. Mekanizmayı insülin direnci yazımızda ayrıntılı anlattık.
Metabolik sendromu olan kişilerde daha sık görülenler:
- tip 2 diyabet gelişimi
- koroner arter hastalığı ve kalp krizi
- inme
- karaciğer yağlanması
- uyku apnesi
- kronik böbrek hastalığı
Tanı konduğunda ne yapılır?
Metabolik sendromun tek bir ilacı yoktur. Tedavi, bulguların her birine ayrı ayrı yönelmek yerine ortak zemine yönelmekle başlar.
- Bel çevresini hedefleyin. Mütevazı bir kilo kaybı bile beş kriterin çoğunda düzelme sağlar. Ayrıntısı bel çevresi yazımızda.
- Hareketi düzenli hâle getirin. Haftaya yayılmış aerobik hareket ve haftada iki gün direnç egzersizi.
- Karbonhidratın kalitesini değiştirin ve şekerli içecekleri bırakın.
- Tuzu azaltın. Tansiyon ayağı için en hızlı sonuç veren adımlardan biridir.
- Alkolü azaltın. Trigliserit ve karın yağlanması üzerinde doğrudan etkilidir.
- Sigarayı bırakın. Metabolik sendrom kriterlerinden biri değildir, ancak aynı damar hasarını hızlandırır.
- Uykuyu ve uyku apnesini değerlendirin. Uyku apnesi hem tansiyonu hem şekeri kötüleştirir.
- Gerekiyorsa ilaç. Tansiyon, kolesterol ve kan şekeri için ilaç kararını hekiminiz verir. İlaç, yaşam düzeni değişikliğinin yerine geçmez; onunla birlikte çalışır.
Takipte ne izlenir?
- bel çevresi ve kilo
- evde düzenli tansiyon ölçümleri
- açlık kan şekeri ve HbA1c
- kan yağları, özellikle trigliserit ve koruyucu kolesterol
- karaciğer testleri ve gerektiğinde ultrason
- böbrek fonksiyonu ve idrarda protein
Takip aralığını hekiminiz belirler. Değişimi görmek için ölçümlerin aynı koşullarda yapılması önemlidir.
Sık yapılan üç hata
- Yalnızca bir kritere odaklanmak. Sadece kolesterolü düşürüp bel çevresini ve tansiyonu göz ardı etmek, riskin büyük kısmını yerinde bırakır.
- Değerler sınırda diye ertelemek. Metabolik sendromun mantığı tam olarak sınırdaki değerlerin bir araya gelmesidir.
- Kısa süreli katı programlar. Altı hafta uygulanıp bırakılan bir diyet, bir yıl sürdürülen küçük değişikliklerden daha az kazandırır.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa beklemeyin, hemen 112'yi arayın:
- göğsün ortasında baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi
- ağrının kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılması
- soğuk terleme ile birlikte bulantı ve ani halsizlik
- yeni başlayan, dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
Sık sorulan sorular
Metabolik sendrom bir hastalık mı?
Klasik anlamda tek bir hastalık değil, bir risk tablosudur. Amacı, ayrı ayrı bakıldığında gözden kaçabilecek bulguların bir arada değerlendirilmesini sağlamaktır. Tanı konması, tedavi gerektiren bir durum olduğu anlamına gelir.
Geri döndürülebilir mi?
Evet, pek çok kişide dönebilir. Bel çevresi, beslenme, hareket ve uyku üzerinde yapılan değişikliklerle kriterlerin bir bölümü ya da tamamı normale gelebilir. Bu, kalp riskinde de azalma anlamına gelir.
İlaç kullanmadan düzelir mi?
Bazı kişilerde yaşam düzeni değişikliği tek başına yeterli olur. Ancak tansiyon ya da kan şekeri belirli düzeyin üzerindeyse ilaç gerekebilir. Bu, yaşam düzeni değişikliğinden vazgeçildiği anlamına gelmez.
Kriterlerden yalnızca ikisi bende var, sorun yok mu?
Tam tanı ölçütünü karşılamamak, risk olmadığı anlamına gelmez. İki kriteri olan kişilerde de takip ve yaşam düzeni değişikliği anlamlıdır; amaç zaten üçüncüsünün eklenmesini önlemektir.
Çocuklarda ve gençlerde de görülür mü?
Görülebilir ve son yıllarda daha sık saptanmaktadır. Ancak çocuklarda kullanılan ölçütler erişkinlerden farklıdır. Bu değerlendirme çocuk hekimi tarafından yapılmalıdır.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ölçütleri kılavuzlar arasında farklılık gösterdiği için burada sayısal sınır verilmemiştir. Sonuçlarınızı yorumlaması gereken kişi sizi muayene eden hekimdir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklardan korunma kılavuzu
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği, metabolik sendrom bölümü
- International Diabetes Federation, metabolik sendrom uzlaşı tanımı