İleri yaşta bir düşme, yalnızca bir kaza değildir. Kalça kırığı, kafa travması ve ardından gelen hareketsizlik, bağımsızlığın kaybına yol açabilir. Kalp hastalarında düşme riskini artıran özel bir durum vardır: ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi ve bunu tetikleyebilen ilaçlar.
Bu yazı, kalp ve tansiyonla ilişkili düşme nedenlerini ve önleme yollarını anlatır. İlaçlarınızı kendi kararınızla azaltmayın; bu yazının amacı, hekiminizle doğru konuşmayı yapmanızdır.
Ayağa kalkınca tansiyon düşmesi
Ayağa kalktığınızda yer çekimi kanı bacaklara çeker. Vücut bunu saniyeler içinde damarları daraltıp kalbi hızlandırarak dengeler. İleri yaşta bu refleks yavaşlar. Sonuç, ayağa kalkınca tansiyonun kısa süreliğine düşmesidir. Buna ortostatik hipotansiyon denir.
Belirtileri:
- ayağa kalkar kalkmaz baş dönmesi ya da sersemlik
- gözlerin kararması
- dizlerin bağının çözülmesi hissi
- ayakta dururken sallanma
- bayılma ya da düşme
- sabahları ve yemekten sonra belirginleşmesi
Düşük tansiyonun genel çerçevesini hipotansiyon yazımızda ele aldık.
Riski artıran durumlar
- Tansiyon ilaçları. Özellikle yeni başlandığında, doz artırıldığında ya da birden fazla ilaç bir arada kullanıldığında; tansiyon ilaçları yazımız.
- İdrar söktürücüler. Sıvı kaybıyla birlikte tansiyonu düşürebilir.
- Prostat ilaçları, bazı uyku ilaçları ve sakinleştiriciler.
- Sıvı eksikliği. Yaşlılarda susama hissi azalır; sıcak havalarda ve ishalde risk artar.
- Uzun süre yatakta kalmak. Refleksler zayıflar.
- Diyabet ve Parkinson hastalığı. Sinir sistemini etkileyerek refleksi bozar.
- Ritim bozuklukları. Nabzın çok yavaşlaması ya da ani hızlanması; bradikardi yazımız.
- Kansızlık.
- Görme ve denge sorunları, kas zayıflığı.
- Çoklu ilaç kullanımı. Polifarmasi yazımız.
Tansiyonu fazla düşürmek de risktir
İleri yaşta tansiyon tedavisinde amaç, yüksek tansiyonun zararlarını önlerken tansiyonu düşme ve bayılmaya yol açacak kadar düşürmemektir. Bu denge kişiye göre kurulur.
Bu nedenle hekiminiz tansiyonunuzu yalnızca otururken değil, yatarken ve ayağa kalktıktan sonra da ölçebilir. Evde de aynı ölçümü yapabilirsiniz; evde ölçüm yazımıza bakın. Baş dönmesi olduğunda ölçtüğünüz değerleri kaydedip hekiminize götürmek, ilaç ayarını kolaylaştırır.
Düşmeyi önlemek için
Ayağa kalkarken:
- Üç aşamada kalkın. Önce yatakta oturun, bir iki dakika bekleyin; sonra ayaklarınızı yere basın, bekleyin; sonra kalkın.
- Kalkmadan önce ayak bileklerinizi hareket ettirin. Kanın bacaklarda göllenmesini azaltır.
- Baş dönmesi olursa hemen oturun. Direnmeyin.
Evde:
- Gece lambası kullanın. Yatak odasından tuvalete giden yol aydınlık olsun.
- Kaygan halıları kaldırın ya da sabitleyin.
- Banyoya tutamak ve kaymaz paspas koyun.
- Merdivenlerde iki taraflı tırabzan olsun.
- Sık kullanılan eşyaları erişilebilir yükseklikte tutun.
- Arkası kapalı, kaymaz tabanlı ayakkabı ya da terlik giyin.
Genel olarak:
- Yeterli sıvı alın. Kısıtlamanız varsa çerçeveyi hekiminizden öğrenin.
- Büyük ve ağır öğünler yerine küçük öğünler tercih edin.
- Denge ve kas güçlendirme egzersizleri yapın. Düşme riskini belirgin biçimde azaltır.
- Görme ve işitme kontrollerinizi aksatmayın.
- Alkol tüketmeyin.
- Gerekiyorsa baston ya da yürüteç kullanın. Bu bir zayıflık değil, önlemdir.
Hekiminize söyleyin
- ayağa kalkınca baş dönmesi ya da göz kararması
- son dönemde bir kez bile olsa düşme
- yeni başlanan ya da dozu değiştirilen bir ilaçtan sonra baş dönmesi
- evde ölçtüğünüz tansiyonun belirgin düşük çıkması
- nabzın çok yavaş ya da düzensiz olması
İlacınızı kendi kararınızla azaltmayın ya da kesmeyin. Düzenleme hekim kontrolünde yapılır.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- düşme sonrası başın çarpması, özellikle kan sulandırıcı kullanılıyorsa
- düşme sonrası kalkamama ya da kalçada şiddetli ağrı
- bayılma ve kendine gelmeme
- bayılmayla birlikte göğüs ağrısı ya da çarpıntı
- ani bilinç bulanıklığı
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
Sık sorulan sorular
Tansiyon ilacım baş dönmesi yapıyor, bırakayım mı?
Bırakmayın. Tansiyon ilaçlarının aniden kesilmesi başka sorunlara yol açabilir. Baş dönmesini hekiminize söyleyin; doz, saat ya da ilaç türünde değişiklik yapılarak çoğu zaman sorun çözülür.
Kan sulandırıcı kullanıyorum, düşersem ne yapmalıyım?
Özellikle başınızı çarptıysanız, dışarıdan bir şey görünmese bile değerlendirilmeniz gerekir; kafa içi kanama saatler içinde belirti verebilir. Düşme riskiniz yüksekse bu durumu hekiminizle konuşun; kan sulandırıcı rehberimiz.
Neden özellikle sabahları başım dönüyor?
Gece yatarken tansiyonunuz düşer ve sabah ilk kalkışta refleks yavaş çalışabilir; ayrıca gece boyunca sıvı almamış olursunuz. Sabah ilaçları da kısa süre içinde etkisini gösterir. Üç aşamada kalkmak ve yataktan kalkmadan önce bir bardak su içmek yardımcı olabilir.
Egzersiz düşmeyi gerçekten önler mi?
Evet. Denge, kas gücü ve yürüyüş çalışmalarının düşme riskini azalttığı gösterilmiştir. Programın kişinin durumuna göre ayarlanması gerekir; fizyoterapist desteği bu konuda değerlidir.
Baston kullanmak bağımlılık yapar mı?
Hayır. Doğru ayarlanmış bir baston ya da yürüteç, bağımsızlığı azaltmaz, korur. Bir düşmenin yol açabileceği hareketsizlik, bastondan çok daha büyük bir kısıtlamadır.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. İlaç düzenlemeleri hekiminize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, hipertansiyon tanı ve tedavi kılavuzu
- European Society of Cardiology, senkop tanı ve tedavi kılavuzu
- Türk Geriatri Derneği, yaşlıda düşmelerin önlenmesi uzlaşı raporu