İleri yaşta birden fazla hastalık bir arada bulunur ve her biri için ayrı bir ilaç eklenir. Tansiyon, şeker, kolesterol, kalp, mide, eklem, uyku... Zamanla liste uzar. Birçok ilacın aynı anda kullanılmasına polifarmasi denir ve kalp hastaları bu açıdan en çok etkilenen gruptur.
Bu yazı, çoklu ilaç kullanımının risklerini ve listenin nasıl güvenli tutulacağını anlatır. Hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayın; bu yazının amacı, hekiminizle doğru soruları konuşmanızı sağlamaktır.
Neden sorun olur?
- Etkileşimler. Bir ilaç diğerinin etkisini artırabilir ya da azaltabilir. Kan sulandırıcılar bu açıdan en hassas gruptur; kan sulandırıcı rehberimiz.
- Aynı etkinin üst üste binmesi. Farklı hekimlerin yazdığı iki ilaç aynı işi görüyor olabilir ve tansiyon fazla düşebilir.
- Yaşla değişen vücut. Böbrek ve karaciğer işlevleri yaşla azalır; ilaçlar daha yavaş atılır ve etkileri güçlenir.
- Yan etkinin yeni hastalık sanılması. Bir ilacın yan etkisi yeni bir yakınma gibi görünür ve buna yeni bir ilaç eklenir. Buna "reçete zinciri" denir.
- Karışıklık ve atlama. Çok sayıda ilaçta saat karışır, doz atlanır ya da iki kez alınır.
Kalp açısından sık görülen sorunlar
- Tansiyonun fazla düşmesi. Baş dönmesi ve düşmelere yol açar; düşme riski yazımız.
- Nabzın fazla yavaşlaması. Bazı kalp ve göz damlası ilaçları birlikte etki gösterebilir; bradikardi yazımız.
- Kanama. Kan sulandırıcıya ağrı kesici ya da bazı takviyeler eklendiğinde.
- Sıvı tutulumu ve kalp yetmezliğinin kötüleşmesi. Bazı ağrı kesiciler bu açıdan önemlidir; alevlenme yazımız.
- Potasyum ve tuz dengesinin bozulması. Ritim bozukluğuna zemin hazırlar.
- Ritmi etkileyen ilaçların bir araya gelmesi. Bazı antibiyotikler, mide ve ruh sağlığı ilaçları EKG'de değişikliğe yol açabilir.
İlaç listesi nasıl gözden geçirilir?
En etkili yöntem, bütün ilaçların bir kez, bir arada değerlendirilmesidir. Buna "ilaç gözden geçirme" denir ve yılda en az bir kez ya da hastane yatışı sonrasında yapılması önerilir.
- Bütün kutuları bir torbaya koyun ve kontrole götürün. Liste değil, kutular. Böylece aynı ilacın iki farklı adla kullanıldığı fark edilir.
- Reçetesiz aldıklarınızı da ekleyin. Ağrı kesici, mide ilacı, uyku ilacı, soğuk algınlığı ilacı.
- Takviye ve bitkisel ürünleri ekleyin. Takviye etkileşimi yazımız ve bitkisel ürünler yazımız.
- Göz damlaları ve kremleri unutmayın. Bazıları vücuda emilir.
- Her ilaç için "bu neden kullanılıyor?" sorusunu sorun. Yanıtı olmayan ilaç gözden geçirilir.
- "Hâlâ gerekli mi?" sorusunu sorun. Yıllar önce başlanan bir ilaç bugün gereksiz olabilir.
Bazı ilaçların azaltılması ya da kesilmesi mümkündür, ancak bu hekim kontrolünde ve kademeli yapılır. Kalp ilaçlarının bir bölümü aniden kesildiğinde ciddi sorunlara yol açabilir.
Günlük hayatta pratik öneriler
- Haftalık ilaç kutusu kullanın. Bir yakınınız haftada bir doldurabilir.
- Güncel ilaç listesini cüzdanınızda taşıyın. Etken madde adıyla birlikte.
- Mümkünse tek eczaneyle çalışın. Eczacınız etkileşimleri görebilir.
- Her yeni ilaçta "diğer ilaçlarımla etkileşir mi?" diye sorun.
- Yeni bir yakınma başladığında önce ilaçları düşünün. Özellikle yeni bir ilaç eklendikten sonra.
- Hastaneden çıkarken ilaç listesini karşılaştırın. Taburculukta ilaçlar sıklıkla değişir; eskileri de kullanmaya devam etmek sık yapılan bir hatadır.
- Başkasının ilacını kullanmayın.
Hekiminize söyleyin
Aşağıdakiler ilaç kaynaklı olabilir ve bildirilmelidir:
- ayağa kalkınca baş dönmesi ya da düşme
- yeni başlayan halsizlik, uykululuk ya da dalgınlık
- kolay morarma, diş eti ya da burun kanaması
- nabzın belirgin yavaşlaması
- bacaklarda yeni şişlik
- iştahsızlık, bulantı ya da kabızlık
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- bayılma ya da yanıt vermeme
- ani bilinç bulanıklığı
- durdurulamayan kanama, kan kusma ya da siyah dışkı
- çok yavaş ya da çok hızlı ve düzensiz nabızla birlikte halsizlik
- göğüs ağrısı ya da ani nefes darlığı
- yanlışlıkla fazla ilaç alındığından şüphelenme
Sık sorulan sorular
Kaç ilaçtan sonrası fazla sayılır?
Kesin bir sayı yoktur. Önemli olan sayı değil, her ilacın gerekli ve uyumlu olmasıdır. Kalp hastalarında birden fazla ilaç çoğu zaman gerçekten gereklidir. Asıl sorun, gereksiz ya da birbiriyle çelişen ilaçlardır.
Bazı ilaçlarımı kendim bırakabilir miyim?
Hayır. Kalp ilaçlarının bir kısmı aniden kesildiğinde tansiyon ve nabızda ani değişikliklere, pıhtı riskinin artmasına ve kalp yetmezliğinin kötüleşmesine yol açabilir. İlaç azaltma kararı hekim kontrolünde ve kademeli verilir.
Farklı hekimlerden ilaç alıyorum, ne yapmalıyım?
Her hekime tam listenizi götürün ve bir hekimin, genellikle aile hekiminizin ya da takip eden kardiyoloğunuzun, listenin tamamını bilmesini sağlayın. Yılda en az bir kez bütün ilaçların bir arada gözden geçirilmesini isteyin.
Ağrı kesici kullanabilir miyim?
Bazı ağrı kesiciler tansiyonu yükseltebilir, böbrekleri zorlayabilir, sıvı tutulumu yapabilir ve kan sulandırıcılarla kanama riskini artırabilir. Hangi ağrı kesicinin sizin için uygun olduğunu hekiminize sorun; reçetesiz de olsa kendi başınıza uzun süre kullanmayın.
Takviyeler ilaç sayılır mı?
Etkileşim açısından evet. Bitkisel ürünler ve takviyeler ilaçlarla etkileşebilir ve kanama, ritim ya da tansiyon üzerinde etki gösterebilir. Bu yüzden ilaç listenize mutlaka eklenmelidir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. İlaç düzenlemeleri hekiminize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, ileri yaşta kardiyovasküler hastalıklar bilimsel bildirisi
- European Geriatric Medicine Society, yaşlıda uygunsuz ilaç kullanımı ölçütleri
- Türk Geriatri Derneği, yaşlıda akılcı ilaç kullanımı uzlaşı raporu