Kalp hastalığı, yetişkinlerin sorunu gibi görünür. Oysa damar duvarındaki değişiklikler çocuklukta başlar ve yetişkinlikteki riskin önemli bir bölümü bu dönemde edinilen alışkanlıklarla şekillenir. Başka bir deyişle, kalp sağlığı çocuklukta kurulur.
Bu yazı, ailelerin uygulayabileceği somut başlıkları toplar. Hedef, çocuğa ayrı bir program uygulamak değil, evin düzenini değiştirmektir.
Neden çocukluk bu kadar önemli?
- Alışkanlıklar erken yerleşir. Tat tercihi, hareket düzeni ve uyku ritmi büyük ölçüde çocuklukta oluşur ve yetişkinliğe taşınır.
- Risk başlıkları erken başlar. Çocukluk çağı obezitesi, yüksek tansiyon ve şeker düzensizliği artık sık görülüyor.
- Süre önemlidir. Damarlar ne kadar erken ve ne kadar uzun süre yüke maruz kalırsa etki o kadar büyük olur.
- Çocuklar ne gördüklerini yapar. Ebeveynin alışkanlığı, çocuğun alışkanlığıdır.
Beslenme
Karmaşık kurallar yerine birkaç temel ilke yeterlidir:
- Şekerli içecekleri evden çıkarın. Meyve suyu dahil. Tek başına en etkili adımdır; şeker ve kalp yazımız.
- Su, varsayılan içecek olsun.
- Sebze ve meyveyi görünür ve ulaşılır tutun. Kesilmiş ve hazır olduğunda tüketim artar.
- Tam tahılı tercih edin.
- Hazır ve paketli atıştırmalıkları azaltın. Tuz, şeker ve yağ bunlarda gizlidir.
- Tuzu azaltın. Çocukluk çağı tat alışkanlığı yetişkinliği belirler; tuz yazımız.
- Ailece sofraya oturun. Ekran karşısında yemek, farkında olmadan fazla yemeye yol açar.
- Yiyeceği ödül ya da ceza olarak kullanmayın.
Genel çerçeve için kalp dostu beslenme yazımıza bakabilirsiniz.
Hareket
- Her gün hareket. Spor kulübü şart değildir; oyun, bisiklet, yürüyüş, dans sayılır.
- Açık havada zaman. Hem hareketi hem uyku düzenini olumlu etkiler.
- Okula yürüyerek gitme mümkünse değerlendirilebilir.
- Ailece hafta sonu aktivitesi. Çocuğa değil, aileye program.
- Sevdiği sporu bulmasına yardım edin. Zorla yapılan spor sürdürülmez.
- Spora başlarken sağlık değerlendirmesi. Spor öncesi tarama yazımız.
Ekran süresi ve uyku
Ekran süresi, hareketsizliğin en büyük kaynağıdır ve dolaylı olarak beslenmeyi ve uykuyu da etkiler.
- Ekran süresine aile kuralı koyun. Yaşa uygun sınırı çocuk hekiminizle konuşun.
- Yatak odasında ekran olmasın.
- Yatmadan önce ekranı kapatın. Uykuya dalmayı kolaylaştırır.
- Yemek sırasında ekran olmasın.
- Kuralı ebeveyn de uygulasın. Aksi hâlde işe yaramaz.
- Düzenli uyku saati. Yetersiz uyku kilo artışı ve tansiyonla ilişkilidir.
Duman ve sigara
Pasif sigara dumanı, çocukların damar sağlığını etkileyen önemli bir etkendir. Ayrıca sigara içilen evlerde büyüyen çocukların ileride sigaraya başlama olasılığı daha yüksektir.
- Evde ve arabada sigara içilmesin. Pencereyi açmak yeterli değildir.
- Ebeveyn bırakırsa çocuk da kazanır. Bırakma yazımız.
- Ergenlerle elektronik sigara ve nargileyi konuşun. Yargılamadan, bilgiyle.
Hangi kontroller yapılmalı?
- Boy, kilo ve bel çevresi takibi. Çocuk hekimi kontrollerinde yapılır.
- Tansiyon ölçümü. Çocuklarda da yüksek tansiyon görülür ve genellikle belirti vermez; genç yaşta hipertansiyon yazımız.
- Kolesterol. Özellikle ailede kalıtsal yükseklik ya da erken kalp hastalığı varsa; çocuklarda kolesterol yazımız.
- Kan şekeri. Fazla kilo ve ailede diyabet varsa.
- Aile öyküsünün paylaşılması. Genç yaşta ani ölüm, kalp krizi ya da kalıtsal kalp hastalığı; ailesel kalp riski yazımız.
Çocuk hekimine söylenmesi gerekenler
- yaşıtlarına göre belirgin çabuk yorulma
- egzersizle gelen göğüs ağrısı ya da çarpıntı
- egzersiz sırasında bayılma
- hızlı kilo artışı ya da kilo alamama
- horlama ve gündüz aşırı uykululuk
- ailede genç yaşta ani ölüm ya da kalıtsal kalp hastalığı
Acil durum: 112'yi arayın
Çocuğunuzda aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- ani yığılma ve yanıt vermeme
- egzersiz sırasında bayılma
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
- dudaklarda ya da tırnaklarda morarma
- göğüs ağrısıyla birlikte solukluk ve soğuk terleme
- nöbet geçirme
Sık sorulan sorular
Çocuğum kilolu, diyet yapmalı mı?
Çocuklarda katı diyet önerilmez; büyüme ve gelişme için yeterli beslenme gerekir. Hedef, ailenin beslenme ve hareket düzenini değiştirmektir. Çoğu çocukta kilo vermek yerine kiloyu sabit tutup boyun uzamasını beklemek yeterlidir. Planı çocuk hekiminizle yapın.
Çocuklarda tansiyon ölçülmeli mi?
Evet. Çocuklarda da yüksek tansiyon görülür ve genellikle belirti vermez. Çocuk hekimi kontrollerinde ölçülmesi önerilir; doğru sonuç için çocuğun koluna uygun manşon kullanılmalıdır.
Ne kadar ekran süresi uygun?
Yaşa göre değişen öneriler vardır ve çok küçük yaşlarda daha sıkı sınırlar önerilir. Genel bir sayı yerine, ailenize uygun sınırı çocuk hekiminizle belirleyin. Sınır kadar önemli olan, ekranın yatak odası ve yemek masası dışında tutulmasıdır.
Sporu sevmiyor, ne yapabilirim?
Spor ile hareket aynı şey değildir. Oyun, dans, yürüyüş, bisiklet ve parkta vakit geçirmek de hareket sayılır. Çocuğun sevdiği bir etkinliği bulmak ve bunu aile düzeninin parçası yapmak, zorla yapılan bir spordan çok daha etkilidir.
Ailemizde erken kalp hastalığı var, çocuk için ne yapmalı?
Bunu çocuk hekiminize mutlaka söyleyin. Kolesterol taraması ve bazı durumlarda kalp değerlendirmesi erken yaşta gündeme gelebilir. Aile öyküsü, çocuğun değil ailenin düzenini değiştirmek için de iyi bir gerekçedir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Çocuğunuzun takibi ve hedefleri çocuk hekiminize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklarda önleme kılavuzu
- World Health Organization, çocuklarda fiziksel aktivite ve ekran süresi önerileri
- Türk Pediatri Kurumu, çocukluk çağı obezitesi ve kalp sağlığı uzlaşı raporu