Kanın pıhtılaşması hayat kurtaran bir savunmadır: bir yara olduğunda kanamayı durdurur. Ancak bazı kişilerde bu denge pıhtılaşma yönüne kaymıştır. Bu duruma trombofili denir. Trombofilisi olan kişilerde, özellikle toplardamarlarda, beklenmedik pıhtılar gelişebilir.
Trombofili bir hastalıktan çok bir yatkınlıktır. Birçok kişi bu yatkınlığı taşıdığı halde hayatı boyunca hiç pıhtı yaşamaz. Pıhtı genellikle bu yatkınlığa ek bir tetikleyici eklendiğinde ortaya çıkar.
Trombofili nedir, türleri nelerdir?
İki ana grupta ele alınır:
- Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları. Aileden geçer. En sık görülenler, kanın pıhtılaşmasını sağlayan faktörlerden birini etkileyen gen değişiklikleri (Faktör V Leiden ve protrombin gen değişikliği gibi) ile pıhtıyı doğal olarak frenleyen proteinlerin eksikliğidir (protein C, protein S ve antitrombin eksikliği).
- Sonradan kazanılan pıhtılaşma bozuklukları. En önemlisi antifosfolipid sendromudur. Bağışıklık sisteminin ürettiği bazı antikorlar pıhtılaşmayı artırır. Bu durum hem toplardamarları hem atardamarları etkileyebilir ve tekrarlayan gebelik kayıplarıyla ilişkilidir.
Trombofili neye yol açar?
- Derin ven trombozu. Genellikle bacak toplardamarlarında gelişir. Tek bacakta şişlik, ağrı, kızarıklık ve ısı artışı yapar; derin ven trombozu yazımız.
- Akciğer pıhtısı (pulmoner emboli). Bacaktaki pıhtının kopup akciğere gitmesidir. Ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı yapar; acil bir durumdur.
- Olağandışı yerlerde pıhtı. Beyin toplardamarları ya da karın içi damarlar gibi.
- Atardamar pıhtıları. Kalıtsal türlerde daha az görülür; antifosfolipid sendromunda genç yaşta inme ya da kalp krizine yol açabilir; genç yaşta inme yazımız.
- Gebelik sorunları. Özellikle antifosfolipid sendromunda tekrarlayan düşükler.
Genç yaşta pıhtı: ne zaman trombofili düşünülür?
Trombofili testleri herkese yapılmaz. Hekimler bu testleri genellikle şu durumlarda düşünür:
- genç yaşta, belirgin bir neden olmadan gelişen pıhtı
- tekrarlayan pıhtılar
- ailede birinci derece yakınlarda genç yaşta pıhtı öyküsü
- olağandışı yerlerde gelişen pıhtı
- tekrarlayan gebelik kayıpları
Testin zamanlaması önemlidir: bazı testler pıhtının hemen ardından ya da kan sulandırıcı kullanılırken yanıltıcı sonuç verebilir. Bu yüzden hangi testin ne zaman yapılacağına hekim karar verir. Test sonucu normal olsa bile pıhtı riski sıfır değildir; sonuç, genel değerlendirmenin yalnızca bir parçasıdır.
Tetikleyiciler ve korunma
Trombofilisi olan bir kişide pıhtı riskini artıran başlıca durumlar:
- Uzun süre hareketsizlik. Ameliyat sonrası yatış, alçı, uzun yolculuk; uçak yolculuğu yazımız.
- Östrojen içeren ilaçlar. Bazı doğum kontrol yöntemleri ve hormon tedavileri; doğum kontrol ve pıhtı yazımız.
- Gebelik ve doğum sonrası dönem. Pıhtı eğilimi doğal olarak artar; gebelik planı yazımız.
- Sigara, fazla kilo ve sıvı kaybı.
- Büyük ameliyatlar ve ciddi enfeksiyonlar.
Korunmada basit adımlar önemlidir: uzun oturmalarda ara vermek, bacak kaslarını çalıştırmak, bol sıvı almak ve sigarayı bırakmak. Ameliyat ya da gebelik gibi yüksek riskli dönemlerde hekiminiz koruyucu tedavi önerebilir. Trombofiliniz olduğunu tüm hekimlerinize söyleyin.
Tedavi
Trombofili tanısı tek başına tedavi gerektirmez. Pıhtı geliştiğinde ise kan sulandırıcı tedavi uygulanır; süresi pıhtının nedenine, yerine ve tekrarlama riskine göre belirlenir. Bazı kişilerde tedavi uzun süreli olabilir. Kan sulandırıcı kullanırken dikkat edilecekler için kan sulandırıcı rehberimize bakabilirsiniz. Bu yazıda bilinçli olarak ilaç adı ve doz verilmemiştir.
Hekiminize başvurun
- tek bacakta şişlik, ağrı ya da kızarıklık
- ailede genç yaşta pıhtı öyküsü varsa, doğum kontrol yöntemi seçmeden önce
- gebelik planlıyorsanız ve daha önce pıhtı geçirdiyseniz
- tekrarlayan gebelik kaybı yaşadıysanız
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- ani başlayan nefes darlığı
- nefes alırken artan göğüs ağrısı ya da kanlı balgam
- yüzde kayma, kolda ya da bacakta ani güç kaybı, konuşma bozukluğu
- birkaç dakikadan uzun süren, baskı tarzında göğüs ağrısı
- bayılma
Sık sorulan sorular
Trombofili geni taşıyorum, mutlaka pıhtı olur mu?
Hayır. Birçok taşıyıcı hayatı boyunca hiç pıhtı yaşamaz. Risk, yatkınlığın türüne ve eşlik eden tetikleyicilere bağlıdır. Hekiminiz size özel riski değerlendirir.
Ailemde trombofili var, ben de test yaptırmalı mıyım?
Bu karar kişiye göre verilir. Özellikle doğum kontrol yöntemi seçimi ya da gebelik planı öncesinde test yararlı olabilir. Hekiminizle aile öykünüzü paylaşın.
Trombofilisi olan biri doğum kontrol hapı kullanabilir mi?
Östrojen içeren yöntemler pıhtı riskini artırabilir. Trombofilisi olan kişilerde genellikle başka yöntemler tercih edilir. Seçimi hekiminizle birlikte yapın.
Trombofili kalp krizi yapar mı?
Kalıtsal türler çoğunlukla toplardamarları etkiler ve kalp krizi riskini belirgin artırmaz. Antifosfolipid sendromu ise atardamarları da etkileyebilir ve genç yaşta kalp krizi ya da inmeye yol açabilir.
Uzun yolculukta ne yapmalıyım?
Sık sık kalkıp yürüyün, oturduğunuz yerde ayak bileklerinizi çevirin ve bol sıvı alın. Daha önce pıhtı geçirdiyseniz, uzun yolculuk öncesinde ek önlemleri hekiminize danışın.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararları hekimlerinize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, akut pulmoner emboli tanı ve tedavi kılavuzu
- American Society of Hematology, venöz tromboembolizm kılavuzları (trombofili testleri)
- International Society on Thrombosis and Haemostasis, antifosfolipid sendromu bildirimi