Kalp yetmezliği tanısı alan hastaların çoğu ilk olarak şunu duyar: "Su içmeyi azaltın, tuzu kesin." Bu cümle yarım doğrudur ve yanlış uygulandığında zarar verebilir. İki başlığın da kendi kuralı vardır ve ikisi de kişiye göre belirlenir.
Bu yazı, hangi kısıtlamanın neden yapıldığını ve pratikte nasıl uygulanacağını anlatır. Sizin için geçerli miktarı hekiminiz söyler; burada bilinçli olarak litre ve gram verilmemiştir.
Önce tuz, sonra su
Sıralamayı doğru kurmak önemlidir. Vücutta suyu tutan asıl etken tuzdur. Tuz alımı yüksekse vücut, dengeyi korumak için su tutar; siz ne kadar az su içerseniz için susuzluk hissi artar ve kısıtlama sürdürülemez hâle gelir.
Bu yüzden pratikte etkili sıralama şudur:
- Önce tuzu azaltın. Etkisi en büyük ve en sürdürülebilir adım budur.
- Sonra sıvıyı hekiminizin belirlediği çerçevede tutun.
- Her gün tartılın. İkisinin işe yarayıp yaramadığını ancak böyle görürsünüz; kilo takibi yazımız.
Tuz: nerede saklanıyor?
En yaygın yanılgı, tuzluğu masadan kaldırmanın yeterli olduğunu düşünmektir. Oysa günlük tuzun büyük bölümü zaten gıdaların içindedir:
- Ekmek. Az tuzlu görünür, ancak çok tüketildiği için toplamda en büyük kaynaklardan biridir.
- Peynir ve zeytin. Özellikle salamura olanlar.
- Şarküteri ürünleri. Sucuk, salam, sosis, pastırma.
- Turşu ve salamura ürünler.
- Hazır çorbalar, bulyon ve et suyu tabletleri.
- Hazır soslar. Ketçap, soya sosu, salça bazlı hazır ürünler.
- Cips, kraker, tuzlu kuruyemiş.
- Konserve ürünler. Suyunu süzmek bir miktar azaltır.
- Dışarıda yenen yemekler ve hazır paket yemekler.
- Maden suyu. Bazı markalarda sodyum yüksektir; etikete bakın.
Genel çerçeve için tuz tüketimi yazımıza ve tuz ve tansiyon yazımıza bakabilirsiniz.
Tuzu azaltırken tadı korumak
Tuzsuz yemek tatsız olmak zorunda değildir. İşe yarayan yöntemler:
- Limon ve sirke. Tuzun yaptığı "canlandırma" etkisini büyük ölçüde karşılar.
- Taze ve kuru otlar. Kekik, nane, dereotu, fesleğen, biberiye.
- Baharatlar. Kimyon, kırmızı biber, karabiber, tarçın.
- Sarımsak ve soğan. Kavrulduğunda tatlanır ve derinlik verir.
- Domates ve mantar. Doğal tat yoğunluğu sağlar.
- Kavurma ve fırınlama. Haşlamaya göre tadı yoğunlaştırır.
Tuz yerine geçen ürünlere dikkat. Bunların çoğu potasyum içerir ve kalp yetmezliği ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında kanda potasyum yükselmesine yol açabilir. Kullanmadan önce mutlaka hekiminize sorun; potasyum yazımıza bakabilirsiniz.
Sıvı: herkese aynı kural yok
Sıvı kısıtlaması, kalp yetmezliği olan herkese uygulanan bir kural değildir. Genellikle şu durumlarda gündeme gelir: sık sıvı birikimi yaşayan hastalar, kanda sodyumu düşük olanlar ve ileri evredekiler.
Bazı hastalarda ise aşırı kısıtlama zararlıdır: böbrekleri zorlar, tansiyonu düşürür ve halsizlik yapar. Bu yüzden kendi başınıza sıvı kısıtlamayın.
Sıvı sayarken şunların da hesaba katıldığını unutmayın:
- çay, kahve, ayran, süt ve meyve suyu
- çorba
- yoğurt ve sulu tatlılar
- dondurma ve jöle
- buz
- ilaç almak için içilen su
Susuzlukla baş etmek
Sıvı kısıtlaması uygulayan hastaların en çok zorlandığı konu ağız kuruluğudur. İşe yarayan pratik yöntemler:
- Küçük bardak kullanın. Aynı miktar daha çok kez içilmiş gibi hissettirir.
- Günlük miktarı sabah bir sürahiye koyun. Ne kadar kaldığını görmek en pratik yöntemdir.
- Buzu küçük parçalar hâlinde emin. Aynı sıvı daha uzun sürer.
- Ağzınızı sık sık suyla çalkalayıp tükürün.
- Şekersiz sakız ya da şekersiz limonlu şeker.
- Dişlerinizi sık fırçalayın. Ağız hissini belirgin biçimde düzeltir.
- Tuzu azaltın. Susuzluğun en büyük nedeni tuzdur; bu madde en çok işe yarayandır.
- Ortamı fazla kuru tutmayın.
Sıcak havalar ve hastalık dönemleri
Sıvı planı sabit değildir. Aşağıdaki durumlarda ayarlama gerekebilir ve bunu hekiminize sormanız gerekir:
- Çok sıcak havalar. Terlemeyle kayıp artar; katı kısıtlama tansiyon düşüklüğü ve baş dönmesi yapabilir.
- Ateş, ishal ve kusma. Bu dönemlerde idrar söktürücü ilaçlar da gözden geçirilmelidir.
- Yoğun egzersiz.
- Uçak yolculuğu ve uzun seyahatler. Seyahat yazımıza bakabilirsiniz.
Hekiminize sorulacak dört soru
- Benim için sıvı kısıtlaması gerekli mi, gerekliyse ne kadar?
- Günlük tuz sınırım ne olmalı?
- Tuz yerine geçen ürünleri kullanabilir miyim?
- Sıcak havalarda ya da ishal olduğumda planı nasıl değiştireceğim?
Yanıtları yazılı olarak alın ve buzdolabına asın.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı, yatarken nefes alamama
- pembemsi köpüklü balgam çıkarma
- göğüste baskı, sıkışma tarzında ağrı
- bayılma ya da bayılacak gibi olma
- bilinç bulanıklığı, aşırı uykuya eğilim
- idrarın neredeyse tamamen kesilmesi
Sık sorulan sorular
Günde kaç litre su içmeliyim?
Herkes için geçerli bir sayı yoktur. Miktar; kalp yetmezliğinizin evresine, böbrek işlevlerinize, kanda sodyum düzeyinize ve kullandığınız ilaçlara göre belirlenir. Bazı hastalarda kısıtlama hiç gerekmez. Kendi sayınızı hekiminizden alın.
Tuzu tamamen kesmeli miyim?
Genellikle hayır. Amaç tuzu sıfırlamak değil, belirgin biçimde azaltmaktır. Aşırı kısıtlama iştahı bozar ve yetersiz beslenmeye yol açabilir. Asıl hedef, hazır ve işlenmiş gıdalardan gelen gizli tuzu azaltmaktır.
Tuzsuz ekmek yemem gerekir mi?
Ekmek çok tüketildiği için toplam tuzun önemli bir kısmını oluşturur. Tuzsuz ya da az tuzlu ekmek bir seçenektir, ancak tek başına yeterli değildir; şarküteri, turşu, hazır çorba ve soslar da azaltılmalıdır. Miktar konusunda hekiminizin çerçevesine uyun.
İdrar söktürücü kullanıyorum, yine de su kısıtlamalı mıyım?
Bu ikisi birbirinin yerine geçmez. İdrar söktürücü fazla sıvıyı atar, kısıtlama ise birikimi önler. İkisinin dengesi kişiye göre kurulur ve kanda sodyum ile böbrek değerleri izlenerek ayarlanır. Kendi başınıza ne dozu artırın ne de sıvıyı kesin.
Kahve ve çay içebilir miyim?
Genellikle ölçülü miktarda içilebilir, ancak bunlar da günlük sıvı toplamınıza dahildir. Çarpıntı yakınmanız varsa kafeini azaltmak yardımcı olabilir; kafein ve çarpıntı yazımıza bakın. Alkol ise kalp yetmezliğinde önerilmez.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Sıvı ve tuz miktarınız hekiminiz tarafından belirlenir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, akut ve kronik kalp yetmezliği tanı ve tedavi kılavuzu
- European Society of Cardiology, kalp yetmezliğinde hasta eğitimi bilimsel bildirisi
- Türk Kardiyoloji Derneği, kalp yetmezliği tanı ve tedavi uzlaşı raporu