"Kolesterolüm yüksek çıktı, ilaç başlamalı mıyım?" Bu sorunun yanıtı tahlil kâğıdındaki tek bir sayıda değildir. Aynı LDL değerine sahip iki kişiden birine ilaç başlanırken diğerine başlanmayabilir. Çünkü karar, kolesterol düzeyine değil, toplam kalp riskine bakılarak verilir.
Bu yazı, bu kararın nasıl verildiğini anlatır. Sizin için doğru yaklaşımı hekiminiz belirler.
Neden tek başına LDL yetmiyor?
Damar sertliği yalnızca kolesterolle oluşmaz. Aynı LDL düzeyinde, sigara içen ve diyabeti olan bir kişinin damarlarında olan biten, hiçbir risk faktörü olmayan birine göre çok daha hızlı ilerler.
Bu yüzden bugünkü yaklaşım şudur: önce kişinin gelecek yıllardaki olay riski tahmin edilir, sonra bu riske uygun bir LDL hedefi belirlenir.
Risk hesabında neye bakılır?
- Yaş ve cinsiyet.
- Sigara kullanımı.
- Tansiyon değerleri.
- Kolesterol düzeyleri.
- Diyabet varlığı ve süresi.
- Böbrek işlevleri.
- Ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü.
- Bilinen damar hastalığı. Geçirilmiş kalp krizi, stent, bypass, inme.
- Kadınlarda gebelik öyküsü. Preeklampsi ve gebelik şekeri; ilgili yazımız.
- İltihabi hastalıklar. Otoimmün hastalıklar yazımız.
Bu bilgiler risk hesaplama araçlarına girilir ve bir tahmin elde edilir. Tahmin kesinlik değildir; karar verirken kullanılan bir çerçevedir.
Dört genel durum
Kararlar kabaca dört başlıkta toplanabilir:
- Bilinen damar hastalığı olanlar. Kalp krizi, stent, bypass ya da inme öyküsü varsa ilaç tedavisi tartışmasız gündemdedir ve hedef sıkıdır. Burada risk hesabı yapılmaz; risk zaten gerçekleşmiştir.
- Diyabeti olanlar. Süresine ve organ etkilenmesine göre çoğu hastada tedavi gündeme gelir; diyabet ve kalp yazımız.
- Çok yüksek LDL değeri olanlar. Ailesel hiperkolesterolemi düşündüren düzeyler risk hesabından bağımsız olarak ele alınır; ilgili yazımız.
- Diğerleri. Burada karar risk tahminine göre verilir ve tartışmaya en açık grup budur.
Karar sınırdaysa
Risk hesabı orta çıktığında ve karar netleşmediğinde, ek bilgi toplamak yardımcı olur:
- Kalp bilgisayarlı tomografisi ile kalsiyum skoru. Damarlarda kireçlenme olup olmadığını gösterir. Sıfır çıkması karar vermeyi kolaylaştırır; kalsiyum skoru yazımız.
- Lipoprotein(a) ölçümü. Yüksekse hedefi sıkılaştırabilir; Lp(a) yazımız.
- Karotis damarlarının ultrasonla değerlendirilmesi. Karotis yazımız.
- Ailede erken hastalık öyküsünün ayrıntılandırılması.
- Birkaç ay yaşam tarzı değişikliği denenip tahlilin tekrarlanması.
Yaşam tarzı yeterli olur mu?
Bazı kişilerde evet. Beslenme düzenlemesi, kilo verme, düzenli hareket ve sigarayı bırakma LDL'de anlamlı düşüş sağlayabilir. Risk düşükse hekiminiz önce bunu deneyip birkaç ay sonra tahlili tekrarlamayı önerebilir.
Ancak riski yüksek olan ya da çok yüksek LDL değerine sahip kişilerde beklemek zaman kaybı olur. Bu grupta tedavi hemen başlar ve yaşam tarzı değişiklikleri buna eklenir, alternatif olarak değil.
Beslenme tarafı için LDL ve beslenme yazımıza bakabilirsiniz.
Karara ortak olmak
Bu, hastanın söz sahibi olduğu bir karardır. Kontrolde şunları sorabilirsiniz:
- Benim tahmini riskim ne?
- İlaç başlarsam bu risk ne kadar azalır?
- Önce birkaç ay yaşam tarzını denesem olur mu?
- Kararı netleştirecek ek bir tetkik var mı?
- Benim LDL hedefim ne olmalı?
- İlaç başlarsak ne kadar sürecek?
- Kontrol tahlilim ne zaman yapılacak?
Sık yapılan hatalar
- Tek bir tahlil sonucuna bakıp karar vermek. Değer genellikle tekrarlanır.
- İlacı birkaç ay kullanıp bırakmak. Bırakıldığında değerler geri döner.
- Yakınma olmadığı için gerek görmemek. Yüksek kolesterol belirti vermez.
- İlacı yaşam tarzının yerine koymak. İkisi birlikte yürür.
- Yaşlı olduğu için tedaviyi gereksiz görmek. Karar yaşa değil, duruma bağlıdır.
Acil durum: 112'yi arayın
Aşağıdakilerden biri varsa hemen 112'yi arayın:
- birkaç dakikadan uzun süren, baskı veya sıkışma tarzında göğüs ağrısı
- göğüs ağrısıyla birlikte soğuk terleme, bulantı veya bayılma hissi
- kola, çeneye, boyna ya da sırta yayılan ağrı
- ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
- yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da kolda ani güçsüzlük
- bayılma
Sık sorulan sorular
Kolesterolüm sınırda yüksek, ilaç şart mı?
Şart olup olmadığı toplam riskinize bağlıdır. Riski düşük bir kişide sınırda bir yükseklik genellikle yaşam tarzı değişiklikleriyle ele alınır. Bilinen damar hastalığı ya da diyabet varsa aynı değer farklı yorumlanır.
İlaca başlarsam ömür boyu kullanır mıyım?
Çoğu durumda tedavi uzun sürelidir, çünkü ilaç bırakıldığında LDL eski düzeyine döner. Bununla birlikte, kilo verme ve yaşam tarzı değişiklikleriyle riskin belirgin biçimde azaldığı durumlarda hekiminiz tedaviyi yeniden değerlendirebilir. Kendi kararınızla kesmeyin.
Kalsiyum skorum sıfır çıktı, ilaç gerekmiyor mu?
Sıfır kalsiyum skoru, yakın yıllardaki riskin düşük olduğunu düşündürür ve orta riskli kişilerde ilacı ertelemeye yardımcı olabilir. Ancak bu her hasta için geçerli değildir; özellikle diyabetlilerde, genç hastalarda ve ailesel kolesterol yüksekliğinde farklı değerlendirilir.
Yaşım ilerledi, şimdi başlamanın anlamı var mı?
Yaş tek başına bir engel değildir. İleri yaşta da tedavinin yararlı olduğu durumlar vardır; karar genel sağlık durumu, diğer hastalıklar ve kullanılan ilaç sayısı göz önünde bulundurularak verilir.
Kontrol tahlilim ne zaman yapılmalı?
Tedavi başlandıktan ya da değiştirildikten belirli bir süre sonra kontrol yapılır; amaç hedefe ulaşılıp ulaşılmadığını görmektir. Süreyi hekiminiz belirler. Hedefe ulaşıldıktan sonra takip aralıkları açılabilir.
İlgili yazılar
Hekiminize danışın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tedavi kararı ve hedef değerler hekiminize aittir. Burada bilinçli olarak ilaç adı, doz ve sınır değer verilmemiştir.
Kaynaklar
- European Society of Cardiology, dislipidemi yönetimi kılavuzu
- European Society of Cardiology, kardiyovasküler hastalıklarda önleme kılavuzu
- Türk Kardiyoloji Derneği, dislipidemi tanı ve tedavi uzlaşı raporu